Był moment w historii, że Europa na tle innych kontynentów i innych krajów wyrwała się do przodu. Między innymi takim elementem, który to spowodował, była rewolucja przemysłowa w Anglii i potem jej projekcje na kolejne kraje europejskie: Niemcy, Francję i tak dalej. Czy zastanawiali się państwo CO spowodowało to gwałtowne wyrwanie się Europy do przodu w odniesieniu do pozostałych krajów świata?

Rozjazd PKB per capita (Zachód vs. Reszta Świata). Źródło: ResearchGate

Wielka dywergencja

Zjawisko to jest w historii ekonomii określane mianem „Wielkiej Dywergencji” (ang. Great Divergence). Przez tysiąclecia poziomy życia w najbardziej rozwiniętych częściach Europy i Azji (zwłaszcza w Chinach za czasów dynastii Ming i Qing) były do siebie zbliżone. Przełom nastąpił w XVIII wieku, a jego epicentrum znajdowało się w Anglii.

Silnik parowy Jamesa Watta. Źródło: duncan1890 / Getty Images

Oto najważniejsze, zweryfikowane naukowo czynniki, które doprowadziły do tego historycznego przełomu:

1. Teoria Roberta Allena:Koszty pracy a dostępność energii

Robert C. Allen (1947-) Jest autorem kluczowej dla współczesnej historiografii gospodarczej książki „The British Industrial Revolution in Global Perspective” (2009), która została uznana za książkę roku m.in. przez „The Economist”. Uważa on, że jedną z najważniejszych ekonomicznych przyczyn rewolucji przemysłowej w Anglii była unikalna na skalę światową struktura cen. W XVIII wieku brytyjscy pracownicy zarabiali stosunkowo najwięcej na świecie, podczas gdy energia – dzięki płytko położonym i łatwo dostępnym złożom węgla – była tam wyjątkowo tania. W kolejnym rozdziale wytłumaczę dlaczego praca w Anglii była droga, a węgiel tani.

W takich warunkach przedsiębiorcom po prostu opłacało się inwestować w drogie maszyny (takie jak pierwsze silniki parowe Newcomena i Watta), ponieważ zastępowały one kosztowną pracę rąk ludzkich tanią energią z węgla. W krajach takich jak Chiny, czy nawet Francja, gdzie węgiel był droższy, a praca ludzka tańsza, takie innowacje nie miały na tamtym etapie sensu ekonomicznego.

2. Teoria Daron’a Acemoglu (1967) i James’a Robinsona (1960):Prawo własności i stabilne instytucje

W 1688 roku w Anglii miała miejsce tzw. Chwalebna Rewolucja (GloriousRevolution). Ograniczyła ona absolutną władzę monarchy na rzecz parlamentu. Skutkiem tego było stworzenie stabilnego systemu prawnego, który silnie chronił własność prywatną oraz gwarantował respektowanie umów. Korona nie mogła już arbitralnie konfiskować majątków czy nakładać nowych podatków. Wprowadzono także sprawne prawo patentowe, które gwarantowało wynalazcom czerpanie zysków ze swoich innowacji, co stanowiło potężny bodziec do poszukiwania nowych rozwiązań technologicznych.

3. Koncepcja Kennetha Pomeranza (1958-):„Widmowe akry” i kolonializm

Europa, a w szczególności Wielka Brytania, miała ogromną przewagę geopolityczną w postaci dostępu do Nowego Świata. Amerykańskie kolonie dostarczały tanich surowców, przede wszystkim bawełny i cukru, opartych na pracy niewolniczej oraz żywności, co zwalniało ogromne połacie ziemi uprawnej w samej Europie.Historyk K. Pomeranz nazywa to „widmowymi akrami”. Pozwalało to uniknąć kryzysu ekologicznego i surowcowego, z którym w tym samym czasie zmagały się gęsto zaludnione Chiny. Dodatkowo globalny handel generował potężny kapitał, który mógł być reinwestowany w fabryki i nową infrastrukturę.

XIX-wieczna fabryka włókiennicza, Anglia. Źródło: duncan1890 / GettyImages

4. Teoria Joel’aMokyr’a (1946):Kultura empiryczna i „Oświecenie Przemysłowe”

Europa jako pierwsza przeszła Rewolucję Naukową. Jednak kluczowe nie były same wielkie odkrycia Galileusza czy Newtona, ale to, co historyk Joel Mokyr nazywa „Oświeceniem Przemysłowym”. Było to przekonanie, że wiedza naukowa powinna służyć rozwiązywaniu praktycznych problemów i ulepszaniu świata materialnego.

Teraz najwyższy czas by rozciągnąć to na praktyczne rozwiązywanie problemów społecznych i ulepszanie systemów społeczno-politycznych – właśnie zaczynamy to tu w Polsce.

Powstawały towarzystwa naukowe (jak brytyjskie RoyalSociety), w których arystokraci, naukowcy, ale też inżynierowie i rzemieślnicy wymieniali się wiedzą. Anglia dysponowała także bezprecedensową w skali świata liczbą wysoko wykwalifikowanych mechaników, zegarmistrzów i ślusarzy, którzy potrafili przekuć teoretyczne pomysły wynalazców w sprawnie działające maszyny.

5. Fragmentacja polityczna Europy

W przeciwieństwie do Chin – ogromnego, scentralizowanego imperium zarządzanego przez jedną biurokrację – Europa była politycznie rozbita na dziesiątki rywalizujących ze sobą państw. Ta rywalizacja, militarna i gospodarcza, wymuszała postęp. Jeśli władca jednego kraju zakazał stosowania nowej technologii w obawie przed niepokojami społecznymi, np. buntami tkaczy, wynalazca mógł po prostu przenieść się do sąsiedniego państwa. Konkurencja nie pozwalała na zatrzymanie innowacji.

Dlaczego nazwano to Wielka dywergencja?

Słowo dywergencja

z łac. divergentia) oznacza po prostu rozbieżność, rozejście się lub odchylenie.

Etymologia i znaczenie dosłowne

Termin ten wywodzi się z łacińskiego czasownika divergere, który składa się z dwóch członów:

• di- (lub dis-) – przedrostek oznaczający „osobno”, „w różne strony”, „roz-”.
• vergere – czasownik oznaczający „skłaniać się”, „kierować się” lub „pochylać”.

Dosłownie więc dywergencja to proces, w którym dwie (lub więcej) rzeczy podążające dotąd wspólnym, zbliżonym lub równoległym torem, zaczynają kierować się w drastycznie odmienne strony. Najlepszym wizualnym przykładem dywergencji jest rozjazd torów kolejowych na zwrotnicy.

Dlaczego tego słowa użyto do opisu tego procesu?

W historii gospodarczej słowa tego użyto z powodu tego, jak wyglądają dane i wykresy obrazujące poziom bogactwa na świecie.

Gdybyśmy narysowali linię obrazującą jakość życia, innowacyjność i dochód na mieszkańca dla Europy Zachodniej i dla rozwiniętej Azji (Chin, Indii, Japonii) na przestrzeni tysiącleci (od czasów starożytnych aż do XVIII wieku), obie te linie szłyby blisko siebie, niemal „równolegle”. Raz jedna cywilizacja była odrobinę bogatsza, raz druga, ale obie tkwiły na zbliżonym poziomie, zablokowane przez brak technologii i przyrost naturalny (tzw. pułapka maltuzjańska).

Około roku 1800 nastąpiło jednak ostre, historyczne rozejście się tych ścieżek:

1. Linia europejska, napędzana ograniczeniem samowoli władzy i prawem własności ergo węglem i maszynami parowymi, gwałtownie wystrzeliła pionowo w górę.
2. Linia azjatycka pozostała płaska, a w XIX wieku zaczęła wręcz opadać z powodu zadufania Aparatu władzy ergo przeludnienia, kolonializmu i kryzysów wewnętrznych. Mówiliśmy o tym w odcinku A03.

To gwałtowne, przypominające nożyce „rozjechanie się” losów bogacącego się Zachodu i biedniejącej reszty świata idealnie oddawało istotę zjawiska dywergencji.

Dlaczego nazwano ją „Wielką”?

Przymiotnik „wielka” został dodany ponieważ było to bezprecedensowe zjawisko w dziejach ludzkości: Nie było to tylko chwilowe wychylenie. To pęknięcie trwale zmieniło globalną równowagę sił. Różnica w bogactwie i potędze militarnej, jaka wytworzyła się między Zachodem a resztą globu w zaledwie 100 lat, była kolosalna. Ukształtowała ona światowy podział na kraje „rozwinięte” i „rozwijające się”, którego skutki odczuwamy do dziś. Żadne wcześniejsze imperium ani rzymskie, ani mongolskie nie wytworzyły tak ogromnej luki technologicznej w stosunku do swoich sąsiadów.

Dlaczego w Anglii koszty pracy były wysokie, a węgiel był tani?

To pytanie dotyka samego sedna mechanizmów rynkowych, które ukształtowały rewolucję przemysłową. Robert Allen w swoich badaniach dokładnie tłumaczy, skąd wzięła się ta unikalna, angielska anomalia wysokich płac i taniej energii.

Oto historycznie i ekonomicznie przyczyny tego stanu rzeczy:

Dlaczego praca w Anglii była droga?

Wysokie płace w osiemnastowiecznej Anglii nie wynikały z hojności pracodawców, ale z praw popytu i podaży na rynku pracy, na które złożyły się dwa główne procesy:

1. Eksplozja handlu międzynarodowego i rozwój Londynu: Od przełomu XVI i XVII wieku Anglia, a później Wielka Brytania, zaczęła agresywnie przejmować kontrolę nad globalnymi szlakami handlowymi. Początkowo opierało się to na eksporcie tkanin wełnianych do Europy, a następnie na lukratywnym handlu kolonialnym (cukier, tytoń, bawełna, a także niewolnicy). Londyn z miasta liczącego ok. 50 tysięcy mieszkańców w 1500 roku urósł do metropolii milionowej pod koniec XVIII wieku. Ten gigantyczny sektor handlowy i portowy stworzył ogromny popyt na pracę, co naturalnie windowało stawki dzienne robotników.
2. Rewolucja agrarna: Aby wyżywić tak potężną populację miejską, angielskie rolnictwo musiało stać się niezwykle wydajne. Dzięki nowym technikom, takim jak płodozmian bezugorowy, siewniki czy proces grodzenia czyli prywatyzacji ziemi, produktywność angielskiego rolnika drastycznie wzrosła. Mniej ludzi było potrzebnych na wsi, by wyżywić miasto, co wspierało urbanizację. Co więcej, wysoce produktywni pracownicy w innych sektorach wymuszali utrzymanie wysokiego poziomu płac w całej gospodarce.

Dlaczego węgiel w Anglii był tani?

Tutaj zbiegły się czynniki geograficzne z ostrym kryzysem ekologiczno-gospodarczym:

1. Kryzys drewna (TimberCrisis): Wzrost populacji, rozbudowa miast, szczególnie odbudowa Londynu po Wielkim Pożarze, oraz rozwój floty handlowej i wojennej sprawiły, że Anglia wylesiała się w zastraszającym tempie. Drewno opałowe i węgiel drzewny, niezbędne do ogrzewania domów i wytopu żelaza, stały się towarem deficytowym i niezwykle drogim. Popyt ze strony rosnącego Londynu wymusił poszukiwanie tańszej alternatywy.
2. Geografia i „szczęście” geologiczne: Wielka Brytania miała ogromne, stosunkowo płytko położone złoża węgla, szczególnie w rejonie Newcastle. Co kluczowe, węgiel ten leżał bardzo blisko morza lub rzek spławnych.
3. Transport morski (Sea-coal): Transport lądowy ciężkiego węgla na duże odległości był wówczas nieopłacalny. Jednak dzięki dostępowi do morza, węgiel z Newcastle można było ładować na statki i tanio transportować wzdłuż wschodniego wybrzeża prosto do Londynu, stąd ówczesna nazwa węgla: sea-coal – węgiel morski.

Flota węglowa na rzece Tyne, Anglia. Źródło: National Coal Mining Museum

Efekt kuli śnieżnej: Silnik parowy

To właśnie połączenie tych dwóch zjawisk doprowadziło do przełomu. Kiedy popyt na węgiel wzrósł, kopalnie musiały kopać coraz głębiej. Głównym problemem głębokich kopalń była wdzierająca się woda.

XIX-wieczna kopalnia węgla z widocznymi szybami. Źródło: HeritageImages / GettyImages

Wynalazek wczesnego silnika parowego (atmosferycznego silnika Newcomena z 1712 r.) służył wyłącznie do wypompowywania wody z szybów kopalnianych. Maszyna ta była niezwykle paliwożerna i nieefektywna, ale w kopalni, gdzie węgiel o gorszej jakości leżał dosłownie pod nogami i był praktycznie darmowy, koszty jej eksploatacji nie miały znaczenia. Opłacało się zbudować drogą maszynę zastępującą pracę ludzką i konną, bo energia z węgla nic w tamtym miejscu nie kosztowała. Z czasem (dzięki udoskonaleniom Jamesa Watta) maszyny te stały się na tyle oszczędne, że można je było przenieść z kopalń do fabryk w całej Anglii.

Szczęście czy ludzka praca?

Czy Wielka dywergencja była spowodowana tym, że Europa wylosowała jakąś szczęśliwą kartę. Czy też było to wynikiem czynnika ludzkiego?

W historii gospodarczej debata na ten temat jest bardzo żywa i wielu wybitnych badaczy, m.in. Daron Acemoglu, Joel Mokyr czy Deirdre McCloskey, stanowczo twierdzą, że sam węgiel i geografia by nie wystarczyły, gdyby nie odpowiednie społeczeństwo, prawo i kultura!

Geografia dała Anglii szansę, ale to czynnik ludzki i instytucjonalny sprawił, że potrafiła ona tę szansę wykorzystać. Oto zweryfikowane naukowo elementy ludzkie, prawne i kulturowe, które wyrwały Anglię do przodu:

1. Prawo, instytucje i ochrona własności

Wielu historyków ekonomii uważa, że kluczowy przełom nastąpił w 1688 roku podczas tzw. Chwalebnej Rewolucji (Glorious Revolution). Wtedy to angielska burżuazja i arystokracja trwale ograniczyły władzę króla na rzecz parlamentu (Bill of Rights).

• Bezpieczeństwo inwestycji: Król nie mógł już arbitralnie nakładać podatków ani konfiskować majątków. Przedsiębiorcy wiedzieli, że jeśli zaryzykują i zbudują fabrykę, państwo im jej nie odbierze.
• Prawo patentowe: Anglia jako jeden z pierwszych krajów wprowadziła skuteczne prawo patentowe (Ustawa o monopolach z 1624 r.). Wynalazca wiedział, że jeśli poświęci lata na stworzenie nowej maszyny, prawo zagwarantuje mu z tego tytułu wyłączne zyski. W Chinach czy Indiach wynalazca często musiał oddać swój pomysł władzy za darmo lub ryzykował, że zostanie on natychmiast skopiowany.

2. Oświecenie Przemysłowe i kultura wiedzy

Historyk Joel Mokyr udowadnia, że w Anglii narodziło się zjawisko „Oświecenia Przemysłowego”. W innych częściach świata, i w samej Europie wcześniej, nauka była domeną filozofów odizolowanych od reszty społeczeństwa.

W XVIII-wiecznej Anglii nastąpiła fuzja wiedzy naukowej z praktyką biznesową. Powstawały kluby, kawiarnie i towarzystwa naukowe, najsłynniejsze to Lunar Society w Birmingham. Przy jednym stole siadali tam genialni naukowcy, jak Erasmus Darwin, inżynierowie jak James Watt i bogaci przemysłowcy jak Josiah Wedgwood. Nauka przestała służyć tylko rozmyślaniom o gwiazdach – miała rozwiązywać konkretne problemy produkcyjne.

Twórzmy zatem oddolnie tego typu kluby, kawiarnie i towarzystwa naukowe.

Spotkanie Lunar Society, Anglia. Źródło: Science & Society Picture Library / SSPL via Getty Images

3. Zmiana mentalności: Szacunek dla wynalazcy

Ekonomistka Deirdre McCloskey (1942-) wskazuje na drastyczną zmianę kulturową, tzw. cnoty burżuazyjne. Przez wieki na całym świecie szacunkiem cieszyli się głównie arystokraci, żołnierze i duchowni, a kupców i rzemieślników traktowano z pogardą jako ludzi „niższego stanu”.

W Anglii XVII i XVIII wieku to się zmieniło. Kupiec, inżynier i innowator stali się bohaterami społecznymi. Słowo „innowacja”, które wcześniej miało wydźwięk negatywny,kojarzone było bowiemz buntem lub herezją, nabrało znaczenia wybitnie pozytywnego. Ta zmiana prestiżu sprawiła, że najzdolniejsze umysły w Anglii szły do biznesu i inżynierii, podczas gdy w Chinach najlepsi wciąż uczyli się poezji i klasyków konfucjańskich, by zdać egzaminy na urzędników cesarskich. Dziś mamy sytuację odwrotną: to w Chinach młodzi garną się na kierunki STEM a w Europie chcą filozofować i nic nie robić.

4. Niezwykły kapitał ludzki: Armia mechaników

Nawet najlepszy wynalazek jest bezużyteczny, jeśli nie ma kto go zbudować. Anglia miała w tamtym czasie unikalny system cechów i terminowania (tzw. apprenticeship), który wyprodukował rzesze wysoce wykwalifikowanych rzemieślników: ślusarzy, tokarzy, zegarmistrzów i stolarzy. Wyróżniali się oni niezwykłą w skali świata zdolnością do precyzyjnej obróbki metalu.

Warsztat wynalazcy Jamesa Watta. Źródło: duncan1890 / Getty Images

Doskonałym przykładem jest tu historia silnika parowego. James Watt obmyślił swój udoskonalony silnik lata wcześniej, ale przez długi czas nie mógł go fizycznie zbudować. Żaden kowal nie potrafił wykuć cylindra na tyle szczelnego, by para nie uciekała. Przełom nastąpił dopiero wtedy, gdy inny angielski przemysłowiec, John Wilkinson, wynalazł wysoce precyzyjną wytaczarkę do luf armatnich i użył jej do wywiercenia idealnie gładkiego cylindra dla Watta. To ta sieć powiązań między rzemieślnikami, uwarunkowana odpowiednią edukacją techniczną, pozwoliła przekuć idee w działające maszyny.

Chwalebna Rewolucja

Chwalebna rewolucja (ang. Glorious Revolution) z lat 1688–1689 to jeden z najważniejszych przełomów w historii Anglii, który bezkrwawo przekształcił ją z monarchii absolutnej w monarchię parlamentarną.

Jakie były inicjatory Chwalebnej rewolucji?

1. Konflikt religijny: Na tronie zasiadał Jakub II Stuart – zagorzały katolik, co w zdominowanej przez protestantów Anglii budziło ogromny lęk. Król dążył do przywrócenia pozycji Kościoła katolickiego i obsadzał kluczowe stanowiska państwowe, wojskowe i uniwersyteckie katolikami z pominiciem obowiązującego prawa.
2. Dążenia absolutystyczne: Jakub II, wzorem francuskiego absolutyzmu, chciał ograniczyć lub całkowicie pominąć rolę Parlamentu w rządzeniu państwem, co naruszało tradycyjne swobody Anglików.
3. Bezpośrednia iskra (narodziny męskiego potomka): Przez dłuższy czas społeczeństwo i parlament tolerowały politykę Jakuba II, licząc na to, że po jego śmierci władzę przejmą jego dorosłe, wychowane w protestantyzmie córki (Maria lub Anna). Sytuacja zmieniła się drastycznie w czerwcu 1688 roku, kiedy król doczekał się syna (Jakuba Franciszka Edwarda), który został natychmiast ochrzczony w wariancie katolickim. Groziło to utrwaleniem katolickiej dynastii i permanentnym odsunięciem protestantów od władzy.

Kto tę rewolucję przeprowadził?

Rewolucja nie była spontanicznym zrywem ludowym, lecz precyzyjnie zaplanowanym przewrotem polityczno-wojskowym zorganizowanym przez angielskie elity:

• „Siedmiu możnych” (ang. ImmortalSeven): Grupa siedmiu prominentnych angielskich arystokratów i polityków (reprezentujących zarówno wigów, jak i torysów) skierowała tajne zaproszenie do holenderskiego księcia, prosząc go o interwencję militarną w obronie wolności i religii protestantycznej.
• Wilhelm III Orański: Niderlandzki namiestnik (stadhouder), a zarazem zięć Jakuba II (mąż jego córki Marii). Wilhelm przystał na tę prośbę, ponieważ zależało mu na wciągnięciu Anglii do koalicji antyfrancuskiej (przeciwko Ludwikowi XIV). W listopadzie 1688 roku wylądował w Anglii na czele armii ekspedycyjnej.
• Maria II Stuart: Córka Jakuba II, która po obaleniu ojca objęła z mężem Wilhelmem wspólny tron.
• Armia i społeczeństwo (poprzez dezercję): Przewrót nazwano „chwalebnym”, ponieważ odbył się niemal bez rozlewu krwi. Kiedy Wilhelm wylądował w Anglii, armia Jakuba II zaczęła masowo przechodzić na jego stronę (odwrócili się od niego nawet najbliżsi generałowie i członkowie rodziny). Opuściwszy przez wszystkich, Jakub II uciekł do Francji.

Co zmieniła Chwalebna rewolucja?

W jaki dokładnie sposób Chwalebna Rewolucja z 1688 roku i Bill of Rights zmieniły zasady gry gospodarczej w Anglii i dlaczego inni władcy w Europie tego nie zrobili?

To kluczowy moment w historii ekonomii politycznej. Chwalebna Rewolucja z 1688 roku i uchwalona rok później Deklaracja Praw (Bill of Rights) nie były tylko zmianą monarchy (odsunięcie katolickiego Jakuba II Stuarta na rzecz Wilhelma III Orańskiego). Była to fundamentalna zmiana ustrojowa, która stworzyła tzw. wiarygodne zobowiązanie (ang. credible commitment).

Zgodnie z klasycznymi już badaniami ekonomistów instytucjonalnych (m.in. Douglassa Northa i Barry’ego Weingasta), to właśnie te wydarzenia stworzyły ramy prawne dla nowoczesnego kapitalizmu i rewolucji przemysłowej.

Oto dokładnie, jak to zadziałało w praktyce i dlaczego reszta Europy poszła inną drogą:

1. Koniec arbitralności władzy (Zabezpieczenie własności)

Przed 1688 rokiem angielscy królowie zelektryfikowani wizją absolutyzmu często uciekali się do „przymusowych pożyczek” od bogatych kupców, których nigdy nie spłacali. Sprzedawali monopole i arbitralnie zmieniali wyroki sądów, by konfiskować majątki swoich przeciwników.

Bill of Rights przeniósł suwerenność z króla na Parlament (reprezentujący posiadaczy ziemskich, kupców i wczesnych przemysłowców). Oznaczało to, że:

• Królowi zabroniono nakładania jakichkolwiek podatków bez zgody Parlamentu.
• Zapewniono niezależność sądownictwa – król nie mógł już odwołać sędziego, jeśli wyrok był nie po jego myśli.
• Efekt gospodarczy: Przedsiębiorcy uwierzyli, że państwo nie ukradnie owoców ich pracy. To potężnie obniżyło ryzyko prowadzenia działalności i zachęciło do długoterminowych inwestycji (np. budowy fabryk, kopalń, kanałów).

2. Narodziny długu publicznego i Bank of England

To prawdopodobnie najważniejszy gospodarczy skutek 1688 roku. Król Wilhelm III potrzebował pieniędzy na wojny z Francją. Ponieważ jednak Parlament kontrolował teraz podatki, państwo angielskie stało się wiarygodnym pożyczkobiorcą. Wierzyciele wiedzieli, że pożyczają pieniądze państwu (którego elity same sobie nałożyły podatki na spłatę), a nie kapryśnemu królowi.

W 1694 roku założono Bank of England – instytucję prywatną, która miała zarządzać długiem państwowym.

Bank of England, instytucja zarządzająca długiem państwa. Źródło: Heritage Images / Heritage Images/Getty Images

Efekt gospodarczy: Stopy procentowe dla państwa brytyjskiego drastycznie spadły (z ponad 10% do ok. 3-4% rocznie). Rząd mógł tanio pożyczać ogromne sumy, by budować najpotężniejszą na świecie marynarkę wojenną. Chroniła ona szlaki handlowe i zdobywała kolonie, co napędzało brytyjski handel i rozwój przemysłu. Co więcej, rozwój rynków finansowych (giełda, obligacje) pozwolił również prywatnym inwestorom pozyskiwać kapitał na budowę fabryk.

Dlaczego inni władcy w Europie tego nie zrobili?

W tym samym czasie niemal cała kontynentalna Europa, z Francją, Hiszpanią, Rosją czy Prusami na czele, szła w dokładnie odwrotnym kierunku – w stronę Autorytarnego kanibalizmu.

Władcy tacy jak Ludwik XIV we Francji czy Piotr Wielki w Rosji nie chcieli i nie musieli dzielić się władzą z parlamentami z kilku konkretnych powodów:

1. Potrzeba armii lądowej i biurokracji: Państwa kontynentalne były bezustannie zagrożone inwazją ze strony sąsiadów. Władcy musieli utrzymywać ogromne, stałe armie lądowe. Aby je utrzymać, potrzebowali potężnej centralizacji władzy i bezpośredniego, brutalnego ściągania podatków (często omijając lokalne sejmiki czy parlamenty). Anglia jako wyspa polegała na flocie (która jest trudniejsza do użycia przeciwko własnym obywatelom) i nie miała dużej armii lądowej, co osłabiało aparat opresji króla.
2. Rentierstwo hiszpańskie: Królowie Hiszpanii nie musieli pytać lokalnych kortezów o zgodę na podatki, ponieważ mieli stały napływ srebra z kopalń w obu Amerykach (np. z Potosi). Mając „darmowe” pieniądze z kolonii, absolutny monarcha nie musi negocjować z rodzimą burżuazją, co ostatecznie doprowadziło do stagnacji gospodarczej i upadku Hiszpanii.
3. Brak zachęt dla elit: Oddanie władzy parlamentowi przez monarchę absolutnego oznaczałoby rezygnację z gigantycznych, osobistych korzyści: rent z tytułu stanowisk, arbitralnego wywłaszczania, korupcji. Monarchowie absolutni we Francji woleli sprzedawać urzędy państwowe i tytuły szlacheckie, które zwalniały z podatków, zamiast budować zdrowy system gospodarczy, co ostatecznie doprowadziło do rewolucji francuskiej w 1789 roku.

Fenomen Anglii polegał na tym, że elity i rzemieślnicy w Anglii zmusili króla do oddania władzy, co stworzyło ramy dla innowacji i kapitalizmu. Władcy kontynentalni na krótką metę zyskiwali na utrzymaniu absolutyzmu, ale w długiej perspektywie to właśnie brytyjski model okazał się maszyną generującą niespotykane wcześniej bogactwo.

Aż mi się marzy by Polacy wytwarzający dochód narodowy pod przewodnictwem grupy światłych ludzi stworzyli lepszy system społeczno-polityczny w oparciu o zasady, o których mówię w cyklu poprawne zarządzanie Państwem” i zmusili rządzących nami oligarchów, niesłusznie mieniących się demokratami, do oddania władzy.

Co powoduje rozwój makrosystemu:

W celu lepszego zapamiętania wymieńmy raz jeszcze czynniki wpływające na dynamiczny rozwój Makrosystemu:

• Stabilne prawo i ochrona własności: Ograniczenie arbitralnej władzy państwa zabezpiecza majątki inwestorów, a skuteczne prawo patentowe pozwala wynalazcom czerpać zyski z ich pracy.
• Korzystanie z zewnętrznych surowców: Korzystanie z surowców zewnętrznych uwalnia zasoby krajowe, a rozwój handlu generuje kapitał na dalsze inwestycje.
• Praktyczne zastosowanie nauki: Fuzja nauki z biznesem, tzw. „Oświecenie Przemysłowe”, która ukierunkowuje wiedzę na rozwiązywanie konkretnych problemów produkcyjnych. Tak zwane nauki stosowane!
• Zmiana mentalności społecznej: Zyskanie prestiżu przez kupców, inżynierów i rzemieślników przyciąga najzdolniejsze umysły do działalności gospodarczej.
• Wykwalifikowany kapitał ludzki: Obecność rzesz wykwalifikowanych rzemieślników, np. mechaników, ślusarzy, elektroników zdolnych fizycznie skonstruować wymyślone innowacje.
• Sprawny system finansowy: Powstanie wiarygodnych instytucji finansowych, jak bank centralny, obniża stopy procentowe, co ułatwia państwu i prywatnym inwestorom pozyskiwanie taniego kapitału.
• Fragmentacja polityczna: Rywalizacja gospodarcza i militarna między państwami wymusza ciągły postęp i uniemożliwia władzom zablokowanie innowacji.