Friedric Bastiat - mistrz reductio ad absurdum

Frédéric Bastiat (1801-1850) to postać, której należy się poczesne miejsce w kronikach ekonomii politycznej. Bastiat, członek The French Liberal, zwolennik leseferyzmu, szkoły ekonomistów, do której... Więcej »

O referendum konstytucyjnym. Dlaczego potrzebujemy nowej ustawy zasadniczej?

Przedstawiam swój głos w sprawie zmiany konstytucji i w sprawie referendum konstytucyjnego. Nie będą to żadne prawdy objawione prawnika-konstytucjonalisty tylko zdanie przedsiębiorcy, osoby myślącej zdroworozsądkowo... Więcej »

Wojna przeciw bogactwu

Jedną z mało zbadanych tajemnic historii jest wrogość społeczeństwa do swych największych dobroczyńców, do producentów bogactwa. Na każdym kontynencie i w każdej epoce ludzie, którzy górowali nad innymi... Więcej »

Jak długą żyją imperia i dlaczego upadają

O historii mówi się często, że jest nauczycielką życia. Ale jest również powiedzenie, że historia uczy, że jeszcze nikogo niczego nie nauczyła. Zapewne tej drugiej maksymy trzymają się ci wszyscy, którzy... Więcej »

Jak pokonać marksizm?

Dobra zmiana dla Polski powinna przede wszystkim oznaczać całkowite wyrugowanie z mentalności naszego narodu wciąż obfitych złogów marksizmu. Więcej »

Jednym z największych błędów jest sądzenie programów politycznych i rządowych na podstawie ich zamiarów, a nie rezultatów
Milton Friedman

Polityka gospodarcza Chile

Publikujemy fragment zwycięskiej pracy magisterskiej z III edycji konkursu Magister PAFERE autorstwa Piotra Zapałowicza, której wersja drukowana ukaże się przed końcem bieżącego roku. Jej tytuł brzmi "Poglądy Miltona Friedmana, libertarianizm i historia tzw. „Chicago Boys”; „pinochetyzm” czyli system polityczny lat 1973-1990".

Poglądy Miltona Friedmana.

Milton Friedman (1912-2006) był ekonomistą północnoamerykańskim, profesorem Uniwersytetu w Chicago. W 1976 r. został laureatem nagrody Nobla z dziedziny ekonomii. Friedman bywał oskarżany o współpracę z reżimem Pinocheta (nazywany „intelektualnym architektem” czy „ekonomicznym latarnikiem junty wojskowej”
1), jednak sam odżegnywał się od „wszelkich systemów totalitarnych”. Wspólna wizyta w Chile dr Arnolda C. Harbergera oraz Miltona Friedmana miała miejsce w marcu 1975 r. i trwała kilka dni; Friedman wygłosił kilka wykładów i przez 45 minut rozmawiał z Pinochetem. Jako protest przeciwko brakowi wolności politycznej odmówił jednak przyjęcia dwóch doktoratów honoris causa, od Uniwersytetu Katolickiego oraz Uniwersytetu Chilijskiego. Po zmianie systemu rządów w Chile z junty w demokrację mówił m.in., że „społeczeństwo w dążeniu do swobody politycznej [zawsze] zrzuci nałożone na nie kajdany. (...) Na dłuższą metę nie da się pogodzić wolnego rynku z autorytarnym systemem rządów.”2

Poglądy ekonomiczne Miltona Friedmana bywają nazywane tradycyjnym liberalizmem, XIX-wiecznym liberalizmem, prawdziwym liberalizmem, klasycznym liberalizmem lub liberalizmem w starym stylu (w odróżnieniu od północnoamerykańskiego określenia „liberal” dla światopoglądu lewicowego), libertarianizmem, poglądami antyetatystycznymi, ultrarynkowymi lub ultraliberalnymi. Przez przeciwników Milton Friedman bywał nazywany neoliberałem, konserwatywnym ekstremistą, heretykiem, Rasputinem ekonomii lub papieżem liberalizmu.

Na światopogląd Miltona Friedmana istotny wpływ wywarły koncepcje Adama Smitha – ojca klasycznej ekonomii. Według Friedmana smithowska „niewidzialna ręka” nie ogranicza swego działania jedynie do sfery gospodarki. Podkreślał on, że zainteresowanie wąsko rozumianym rynkiem, odnoszonym tylko do gospodarki, doprowadziło do zawężenia tego pojęcia i sprowadzenia do egoizmu i troski wyłącznie o sferę materialną; wyciągnięto za daleko idące wnioski z całkowicie nierealnej koncepcji homo œconomicus. Jego zdaniem np. każdy przekazujący pomoc dla ofiar huraganu zabiega o własne interesy, które rozumie wedle własnego systemu wartości.

Podstawą poglądów ekonomicznych Miltona Friedmana jest jego stosunek do koncepcji wolności. Uważał on, że najważniejszą wartością w stosunkach społecznych (za źródłami lewicowymi: jedyną wartością) jest wolność osobista, rozumiana jako brak przymusu (absence of coercion), nie tylko w gospodarce; Milton Friedman opowiadał się jednak również za wolnością pozytywną, w znaczeniu praw politycznych, był bowiem orędownikiem demokracji (w odróżnieniu od innych liberałów, np. przedstawicieli szkoły austriackiej, jak Friedrich von Hayek, prywatnie przyjaciel Friedmana, czy Hans Herman Hoppe3).

Friedman był też zwolennikiem równości szans, w znaczeniu braku barier, które mogłyby utrudniać jednostce wykorzystanie własnych talentów do realizacji założonego przez siebie celu. Zdaniem Friedmana ekspansja kapitalizmu i wolności niweluje nierówności społeczne, zatem społeczeństwo, które stawia równość przed wolnością nie osiągnie ani jednego, ani drugiego.

Przykładem dzieła Miltona Friedmana najlepiej przekazującego jego poglądy na kwestię roli państwa w gospodarce jest artykuł „Monetarne i fiskalne ramy gospodarczej stabilności” opublikowany w 1948 r. W nim autor stwierdzał, że „podstawowymi celami długoterminowymi polityki państwa powinna być wolność polityczna, efektywność ekonomiczna oraz zasadnicza równość sił gospodarczych”. Aby to osiągnąć, „(1) rząd powinien zapewnić ramy monetarne dla konkurencyjności, ponieważ rynek nie potrafi zapewnić ich sobie sam, (2) ramy te powinny być wyznaczane przez prawo, a nie dyskrecjonalną politykę władców, (3) (...) społeczeństwo powinno pożądać obniżenia nierówności. (...) narzędzia fiskalne (przeciwnie do ingerencji) są najbardziej pożądanymi środkami ku temu”4.

W szczegółowych propozycjach, Friedman opowiadał się za monopolem państwowym na emisję pieniądza (przez przyjęcie zasady 100% rezerw), zakazem manipulacji wydatkami budżetowymi (w tym także transferami) oraz podatkami dla przeciwdziałania cyklom ekonomicznym, za progresywnym PITem i odejściem od systemu podatków pośrednich oraz zbilansowanym budżetem państwa. Innym ważnym poglądem Friedmana była konieczność – jak uważał – wprowadzenia płynnych kursów walutowych. Ta idea doczekała się realizacji dopiero w latach 70., co spowodowało gwałtowny rozwój handlu międzynarodowego. Poglądy te były o tyle rewolucyjne, że liczni ekonomiści w czasie ich publikacji popierali ideę ingerencji państwa w gospodarkę, ponieważ panowało przekonanie, że rząd potrafi zarządzać gospodarką lepiej niż wolny rynek. Z niektórych pomysłów, np. 100% rezerwy czy podatku progresywnego, noblista później się wycofał. Akceptowane przez Friedmana funkcje państwa to: obrona społeczeństwa (zapewnienie bezpieczeństwa narodowego przez silną armię zawodową) oraz zapewnianie spokoju i porządku wewnętrznego (policja, wymiar sprawiedliwości, stabilne prawo).

Drugim ważnym dziełem jest napisany wspólnie z żoną „Kapitalizm i wolność”, opublikowany w 1962 r. Zaakcentowane w nim idee to: państwo jako zbiór tworzących je jednostek (indywidualizm), wolność i godność jednostki, szczęście człowieka jako najwyższe dobro, współzależność wolności politycznej z wolnością gospodarczą. Koncepcję państwa minimalnego Friedman promował słowami: „rząd nie jest w stanie powielić różnorodności działania jednostki”, „centralna kontrola nad gospodarką prowadzi prostą drogą do poddaństwa”, „koncentracja władzy w rękach polityków jest zagrożeniem dla wolności, zatem rola rządu musi być ograniczona”. Państwowa kontrola nad produkcją jest jego zdaniem nieefektywna; kapitalizm jest najbardziej produktywną formą gospodarczego porządku. W „Kapitalizmie i wolności” Friedman wymienił bezzasadne działania podejmowane przez rząd USA: wspieranie cen przeliczeniowych w rolnictwie, protekcjonizm, państwowa kontrola produkcji, regulacja cen i płac (w tym płace minimalne i ceny maksymalne), szczegółowa regulacja gałęzi przemysłu, nadzór nad mediami, ówczesny system ubezpieczeń społecznych, przepisy dotyczące licencji, publiczne budownictwo mieszkaniowe, obowiązkowa służba wojskowa, parki narodowe, monopol pocztowy i drogi będące własnością państwa.5

Polityka gospodarcza państwa zatem zdaniem Friedmana powinna zakładać: realizację celów długookresowych, zmniejszanie budżetu i rezygnację z metod administracyjnej regulacji, rozwiązania instytucjonalne i reguły zamiast władzy dyskrecjonalnej oraz globalne podejście do gospodarki zamiast szczegółowego oddziaływania na wybrane elementy systemu ekonomicznego. Zdaniem Friedmana wolny rynek jest bardziej produktywny, ponieważ jest zbudowany na zasadzie „bottom up” („z dołu do góry”)– konsument zgłasza zapotrzebowanie detaliście, detalista hurtownikowi, a ten producentowi, w odróżnieniu np. od wojska zbudowanego według zasady „top-down” („z góry do dołu”)


Ingerencja państwa w gospodarkę nie była całkowicie przez Friedmana wykluczana. Jako twórca monetaryzmu uważał on, że najważniejszym zadaniem stojącym przed rządem jest prowadzenie rozsądnej polityki pieniężnej: przeciwdziałanie inflacji (Friedman opowiadał się przeciwko koncepcji substytucyjności inflacji względem bezrobocia, jego zdaniem taka sytuacja ma charakter przejściowy, ponieważ w gospodarce w każdej sytuacji istnieje tzw. naturalna stopa bezrobocia), ograniczanie operacji na otwartym rynku (dzięki czemu będą one skuteczniejsze), rezygnacja z manipulacji stopami redyskonta weksli oraz rezerw obowiązkowych. Rząd jest potrzebny jako forum, na którym określa się „reguły gry”, jak i jako arbiter interpretujący i egzekwujący przyjęte zasady w celu zapobieżenia występowaniu przymusu.

W dziedzinie pomocy społecznej Friedman postulował zniesienie transferów na rzecz tzw. ujemnego podatku dochodowego (negative income tax), zgodnie z którym osoby nie osiągające ustawowo założonego minimum dochodu byłyby zwolnione z podatku, a w dodatku miałyby przez państwo dopłacaną różnicę między ich dochodem a minimum. Jeśli chodzi o ubezpieczenia społeczne, Friedman opowiadał się po stronie prywatnego systemu ubezpieczeń w miejsce powszechnego i obowiązkowego systemu. Szkolnictwo powinno być zdaniem Friedmana prywatne (podlegać reprywatyzacji, jeśli brać pod uwagę większość krajów zachodnich), powinno się natomiast stworzyć system bonów oświatowych (vouchers) na poziomie podstawowym i średnim oraz pożyczek na poziomie wyższym. Ponadto, z pozycji wolnościowych, Friedman opowiadał się za legalizacją miękkich narkotyków, zniesieniem obowiązku montowania pasów bezpieczeństwa, likwidacją norm zanieczyszczenia środowiska, przepisów sanitarnych i zezwoleń państwowych potrzebnych do wykonywania niektórych zawodów (np. lekarza). Friedman postulował zaprzestanie instytucjonalnych działań antymonopolistycznych i udowadniał, że ingerencja państwa w gospodarkę sprzyja jej monopolizacji; opowiadał się jednak za ograniczaniem monopolu związków zawodowych, które jego zdaniem działają przeciwnie do swoich założeń.

Chicago Boys.

Ekonomiczny program rządu Pinocheta opierał się przede wszystkim na planie reform gospodarczych stworzonych dla junty wojskowej przez grupę chilijskich ekonomistów, nazywaną Chicago Boys („Chłopcy z Chicago”). Nazywani tak byli z uwagi na ich Alma Mater, którą był Uniwersytet Chicagowski. W ramach zainicjowanego w latach 50. programu wymiany naukowej między Uniwersytetem Chicagowskim a chilijskim Uniwersytetem Katolickim, do początku lat 70. około stu studentów z Chile uzyskało dyplomy tej amerykańskiej uczelni. Po powrocie do Chile wielu z nich zostało wykładowcami na miejscowych uniwersytetach, inni pracowali w administracji rządowej Freia lub w największych firmach prywatnych jako doradcy, konsultanci i kierownicy.

Ekonomiści ci byli silnie przekonani o korzyściach z wprowadzenia projektu liberalizacji. Ich plan reform gospodarczych dla Chile zaczął być przygotowywany już w 1970 r. i został nazwany El Ladrillo („Cegła”), z uwagi na swoją objętość. Pisany był początkowo dla potencjalnego rządu Jorge Alessandriego, który jednak ostatecznie uległ w wyborach Salvadorowi Allende. Dzięki obecności tej grupy i gotowego planu, niepotrzebne stało się po obaleniu Allende poszukiwanie naukowej pomocy z zewnątrz dla transformacji gospodarki kraju (jak w 1925 r. działo się w Chile z misją Kemmerer, a w drugiej połowie lat 50. z misją Klein-Saks, przykładem jest też plan Sachsa-Liptona dla Polski w 1989 r.).

El Ladrillo zawierał autorskie idee liberałów i chrześcijańskich demokratów oraz kompromisy między poglądami obu tych stron. Podstawowym celem programu było osiągnięcie szybkiego i stabilnego rozwoju gospodarczego i zwalczenie skrajnej biedy6. Nie określano dokładnego stopnia zmian i terminów ich realizacji. Zgoda między wszystkimi twórcami dotyczyła konieczności reprywatyzacji firm przejętych w latach 1970-1973 i prywatyzacji innych części sektora publicznego. Popierali oni otwarcie gospodarki, widzieli konieczność obniżenia inflacji przez uwolnienie cen i zamrożenie płac. Problemy redystrybucji dochodów miały być rozwiązywane przez transfery środków do instytucji sfery socjalnej (progresywny PIT, wydatki na edukację, służbę zdrowia i wspomaganie grup żyjących w warunkach ekstremalnej biedy). Zakładano, że polityka socjalna i edukacyjna miałaby zapewnić „równość szans i równy dostęp wszystkim obywatelom do udogodnień gospodarczych i kulturalnych, jakie oferuje nowoczesne społeczeństwo”7.

Liderem grupy Chicago Boys był minister finansów w rządzie Pinocheta, Sergio de Castro, a inni ważni przedstawiciele to Pablo Barahona, Sergio de la Cuadra, Rolf Lüders, Álvaro Bardón, Miguel Kast, Ernesto Fontaine, Sergio Undurraga, Emilio Sanfuentes, Manuel Cruzat, Juan Braun, José Luis Zabala, Andrés Sanfuentes i Juan Villarzú. Za osoby powiązane z „Chicago Boys”, ale wywodzące się z innych uniwersytetów, uważa się także Jorge Cauasa i José Piñerę (odpowiednio z Columbii i Harvardu), czy jednego z twórców zamachu stanu, odpowiedzialnego w juncie za gospodarkę adm. José Toribio Merino. Choć chłopców z Chicago uważa się za współwinnych wszystkich negatywnie ocenianych wydarzeń z czasów rządów junty wojskowej, oni sami nierzadko odżegnują się od pozaekonomicznych działań rządu, jak np. José Piñera: „Rzecz jasna, w okresie rządów Pinocheta miały miejsce niepotrzebne i niesłuszne ograniczenia praw jednostki. Niżej podpisany piętnował je, nie bez ataków na swoją osobę”8.

Poglądy ekonomiczne tzw. szkoły chicagowskiej są nieco odmienne od poglądów Friedmana, niewątpliwie jednak są zwykle łączone z jego osobą (jak pisał w swojej autobiografii inny noblista George Stigler: „najbardziej rozpoznawalnym elementem szkoły były poglądy polityczne, a ich głównym architektem stał się oczywiście Friedman”). Friedman mówił o szkole chicagowskiej w następujący sposób: „W dyskusji na temat polityki ekonomicznej >>Chicago<< oznacza wiarę w skuteczność wolnego rynku jako mechanizmu organizowania zasobów, sceptycyzm w odniesieniu do interwencjonizmu państwowego i uwydatnienie roli pieniądza jako kluczowego czynnika w zjawiskach inflacji.”9 Lüders stwierdzał, że „[powinno się dążyć, by] wolny wybór każdej osoby determinował strukturę produkcji (...), każdy obywatel będzie miał bezpośredni wpływ na produkcję, przez swoje własne preferencje, które, za pośrednictwem rynku, powinny być sygnałem dla producentów”. Źródła lewicowe podają, że chłopcy z Chicago (w odróżnieniu od otwartego na dyskusję Miltona Friedmana) nie mieli skrupułów by dyskredytować swoich adwersarzy. Przekonani, że posiedli wiedzę absolutną w zakresie nowoczesnej ekonomii, klasyfikowali przeciwników jako osoby „nie rozumiejące ekonomii” (Lüders), czy „demagogów i ignorantów” (Barahona)10, niekompetentnych lub walczących o wąskie interesy. Przez to Chicago Boys przypisuje się „rynkowy fundamentalizm” lub „neoliberalny redukcjonizm” (brak wrażliwości na problemy społeczne)11.

Podstawowe trzy wartości głoszone przez Chicago Boys w odniesieniu do gospodarki Chile to:

- utrzymanie funkcjonowania gospodarki w charakterze „niedyskryminującym, bezosobowym i automatycznym” przez mechanizmy rynku, przy stabilnych ramach instytucjonalnych (można tu zwrócić uwagę na analogię w stosunku do poglądów Miltona Friedmana dotyczących opowiadania się przeciw władzy dyskrecjonalnej);

- gwarancja tworzenia zachęt do rozwoju różnorodnej aktywności produkcyjnej przez „jasne, automatyczne i bezosobowe mechanizmy nagród i kar”;

- umożliwienie i ochrona rozszerzania „wolności indywidualnej”.

Pinochetyzm – system polityczny lat 1973-1990.

Armia chilijska miała na kontynencie opinię profesjonalnej i apolitycznej siły odpornej na wpływy cywilnych elit, będącej gwarantem konstytucji. W Chile wyjątkowo trwały jak na warunki latynoamerykańskie był także system demokratyczny, ponieważ w XX w., przed 1973 r., odbył się tam tylko jeden wojskowy zamach stanu. Armia nie miała wyraźnej orientacji ideowej; najprędzej wpływ na korpus oficerski mogła mieć idea chilenidad, czyli nacjonalizmu gospodarczego (promowanego m.in. przez Eduardo Freia) i etatyzmu (big government). Ważną grupą polityczną wywierającą wpływ na wojsko był też ruch gremialistas, czyli przedsiębiorców, którzy skupiali się w korporacjach pracodawców, profesjonalistów czy robotników na wzór faszystowskich Włoch Benito Mussoliniego. Jeden ze zwolenników gremializmu, autor Konstytucji z 1980 r., Jaime Guzmán Errázzuriz, zachował swoje wpływy w juncie tylko dzięki bezgranicznemu poparciu dla liberalnych przemian w gospodarce.

Władza polityczna po zamachu stanu przeszła w ręce junty wojskowej. Jej liderem został gen. Augusto Pinochet Ugarte, a członkami oprócz niego byli adm. José Toribio Merino i gen. gen. Gustavo Leigh Guzmán oraz César Mendoza Durán. Junta wprowadziła stan wyjątkowy, obiecując wyprowadzić kraj ze skraju wojny domowej i stworzyć nowe instytucje demokratyczne, które naprawią wszystkie defekty przeszłości w sferze politycznej. Zmianę systemu politycznego rozpoczęto od rozwiązania Kongresu Narodowego i koncentracji władzy wykonawczej i ustawodawczej w rękach wojskowych; jedynie władza sądownicza nie została zajęta przez juntę, przez cały okres trwania rządu Pinocheta. Zawieszono Konstytucję i zdelegalizowano wszystkie partie wchodzące w skład Jedności Ludowej. Media znalazły się pod ścisłą kontrolą cenzorską rządu, aż do 1984 r.12 Tymczasowa siedziba rządu znajdowała się w budynku Szkoły Wojskowej, a następnie w gmachu Diego Portalesa, byłej siedzibie UNCTAD, w czasie gdy rekonstruowano pałac prezydencki (La Moneda), zniszczony podczas zamachu stanu. Władza nie była celem nadrzędnym Augusto Pinocheta, który stwierdzał: „Mój kraj wie, że nigdy nie dążyłem do władzy”13. Podobnego zdania jest córka Pinocheta, Inés Lucía Pinochet, która dodaje, że „ojciec nie pragnął władzy, ale w owym czasie nie było możliwe, żeby cywil objął władzę. Realna zmiana mogła zaistnieć tylko pod przywództwem mocnego rządu, w tym przypadku rządu wojskowych, który miał siłę zmienić całą strukturę gospodarczo-polityczną kraju”14. Dowodem na to jest też fakt, że Pinochet (głównodowodzący wojska) zatwierdził zamach stanu pod naciskiem adm. Merino dopiero 9 września 1973 r., a więc dwa dni przed planowanym przewrotem.

Najważniejsze priorytety rządu wojskowego zawarte zostały w „Deklaracji Zasad Rządu” z 11 marca 1974 r. Mówiła ona o złamaniu zasad moralności i ekonomii przez rząd Allende, co podminowało bezpieczeństwo wewnętrzne i zewnętrzne kraju oraz trwałość jego niepodległości. Jak ironicznie zaznaczają źródła lewicowe, w dokumencie tym junta jawiła się jako „siła zbawcza i czyszcząca”, broniąca cywilizacji przed niebezpieczeństwem15. Mówiono o „zawracaniu” Chile w kierunku tradycji chrześcijańskiej i iberyjskiej i o powrocie państwa do roli służebnej wobec ludzi, a nie na odwrót (należy tu zwrócić uwagę na analogię do poglądów Miltona Friedmana na państwo): miało ono wspomagać komórki społeczne takie, jak rodzina i grupy pracownicze. Junta jawiła się jako siła patriotyczna (nacjonalistyczna), szanująca tradycję, stawiająca jedność narodową w duchu portaliańskim16 jako „cel najwyższy” (tu należy zwrócić uwagę, że mówiono o jedności narodowej – unidad nacional – przeciwstawianej Jedności Ludowej Salvadora Allende – Unidad Popular).

W 1976 r. Augusto Pinochet oficjalnie mianował się Prezydentem Republiki, natomiast reszta junty zaczęła odgrywać rolę władzy ustawodawczej kraju (Pinochet pozostawał jednak jej członkiem aż do 1980 r.17). Z uwagi na niezgodę wewnątrz junty co do kierunku reform ekonomicznych, miejsce nastawionego etatystycznie gen. Gustavo Leigha Guzmána w dyrektoriacie zajął gen. Fernando Matthei Aubel. Początkowe działania junty, w szczególności uwolnienie cen i obniżanie taryf celnych, wytworzyły bardzo mocny opór, zarówno wśród przedsiębiorców, jak i pracowników. Większość z nich powodowała bowiem wysokie koszty społeczne w krótkim okresie, a co za tym idzie – polityczne dla Augusto Pinocheta i samej junty. Działo się tak głównie z powodu długich lat etatyzmu w Chile (wolność gospodarcza była stopniowo ograniczana od 1930 r.), które wytworzyły postawy roszczeniowe w społeczeństwie oraz spowodowały, że idee interwencjonizmu zawładnęły całą sferą polityczną, od lewicy do prawicy.

W sferze polityki zagranicznej Chile wdało się w konflikt ze zmilitaryzowaną Argentyną Jorge Videli o władzę nad wyspami Picton, Nueva i Lenox w pobliżu Kanału Beagle, oddzielającego Ziemię Ognistą od wysp dalekiego południa. Były to tereny uważane za potencjalnie roponośne, w dodatku ich posiadanie otworzyłoby Argentynie drogę do wejścia na Ocean Spokojny. Ani arbitraż Królowej Elżbiety II, ani negocjacje czy komisje dwustronne nie pozwoliły zażegnać konfliktu, który doprowadził oba kraje na skraj wojny. Dopiero mediacja papieża Jana Pawła II zagwarantowała, że do konfliktu zbrojnego nie doszło. Wskutek swojego schematu działania junta aż do końca swojej władzy w 1990 r. znajdowała się w trudnej do przezwyciężenia międzynarodowej izolacji. Pinochet nie składał ani nie przyjmował oficjalnych wizyt (znamienna jest sytuacja, gdy w 1980 r. w trakcie lotu na Filipiny otrzymał informację, że Ferdynand Marcos odwołał zaproszenie). Stosunki ze Stanami Zjednoczonymi uległy znacznemu pogorszeniu, gdy prezydentem został Jimmy Carter i wprowadził embargo na sprzedaż broni do Chile. Sprawę skomplikował w dodatku udany zamach chilijskich służb specjalnych na Orlando Letelliera (ministra spraw zagranicznych w rządzie Allende) dokonany w Waszyngtonie. Odprężenie przyszło dopiero po przejęciu władzy przez ekipę Ronalda Reagana. Stosunki z Europą opierały się przede wszystkim na dobrych kontaktach z brytyjską premier Margaret Thatcher, w dodatku Chile dostarczało Wielkiej Brytanii informacji wywiadowczych w czasie wojny falklandzkiej. Margaret Thatcher odwdzięczyła się później broniąc Augusto Pinocheta zatrzymanego w Wielkiej Brytanii w 1998 r.18

W sferze instytucjonalnej, najważniejszą reformą drugiej połowy lat 70. było stworzenie nowej Konstytucji, która uregulowała kwestię powrotu Chile do demokracji. Konstytucja z 1980 r. została napisana przez grupę prawników i byłych prezydentów Republiki, zaaprobowana przez juntę i przedstawiona pod głosowanie powszechne 11 września 1980 r. Większość głosujących, 67,04%19, opowiedziało się za nową Konstytucją. Określała ona czas transformacji na 8 następnych lat, podczas których miano stworzyć wszystkie potrzebne instytucje demokratyczne. W dalszym ciągu jednak władza wykonawcza należała do sprawującego rządy dyktatorskie Augusto Pinocheta, a ustawodawcza – do rządzącej junty. Na koniec ośmioletniego okresu rządów junty miało zostać ogłoszone nowe referendum, w którym obywatele opowiedzieliby się za przyjęciem lub odrzuceniem nowego Prezydenta, przedstawionego przez juntę. Jeśli zostałby odrzucony, przedłużony zostałby mandat prezydenta Pinocheta na jeden rok, by dać juncie czas na ogłoszenie wolnych wyborów nowego Prezydenta, oraz senatorów i deputowanych do Kongresu. Ten założony w Konstytucji terminarz został w całości wykonany. Po 1984 r. zaczęła wychodzić wolna prasa, mówiło się o wolnych wyborach. Przeprowadzone w 1988 r. referendum zostało przegrane przez Pinocheta, który otrzymał 43% głosów za pozostaniem na stanowisku prezydenta do 1996 r. Ustalono więc termin wolnych wyborów na 1989 r., kiedy to bezwzględną większość głosów (55,17%) otrzymał kandydat opozycyjnej Koalicji Na Rzecz Demokracji (Concertación por la Democracia), Patrico Aylwin Azócar. Kandydat popierany przez Pinocheta, Hernán Büchi Buc (były minister finansów) otrzymał 29,4% głosów i zajął drugie miejsce.20

Przyczyn utraty legitymacji demokratycznej dla reżimu wojskowego można upatrywać w błędnej polityce propagandowej rządu. Zgadza się z tym Inés Lucía Pinochet, mówiąc: „Błędem mojego ojca było to, że wolał pracować, niż skupiać się na mówieniu o swoich sukcesach. Nie miał dobrych public relations, nie reklamował swojej polityki, nie tworzył z niej dobrego produktu. W tamtych czasach ani w gazetach, ani czasopismach, radiu czy telewizji nie zorganizował dobrej kampanii informującej o sukcesach rządu i kraju.”21 Przed plebiscytem z 1988 r. w mediach prawie nie było wypowiedzi wysokich oficjeli popierających dyktatora; w siedmiu największych tytułach prasowych w latach 1987-1988 takich wypowiedzi było łącznie zaledwie 67, co daje jedną na 11 dni. Sam Pinochet przed plebiscytem w ciągu trzech lat dokonał 67 podróży w celu spotkania się z wyborcami, co daje jedną na prawie 17 dni.22

1 Ebenstein Alan „Lanny”, Milton Friedman: biografia, Difin, Warszawa 2009, s. 163.

2 Gardels Nathan, wywiad z Miltonem Friedmanem, [w:] Ebenstein Alan „Lanny”, op.cit., s. 211.

3 Por. von Hayek Friedrich August, Konstytucja wolności, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 2007, s. 112-125 oraz Hoppe Hanserman, Demokracja: bóg który zawiódł, Fijor Publishing, Warszawa 2006, s. 85-160.

4 Friedman Milton, A monetary and fiscal framework for economic stability, “The American Economic Review” nr 3/38 (czerwiec 1948), s. 245-250.

5 Ebenstein Alan „Lanny”, op.cit., s. 125-129, 150.

6 Córka Augusto Pinocheta Inés Lucía Pinochet powiada, że „(...) przed rokiem 1973 w Chile nie było milionerów, natomiast na wsiach zdarzało się, że ludzi nie było stać na parę butów!”. Źródło: wywiad autorski z Inés Lucíą Pinochet Hiriart, Santiago de Chile, 13.07.2010 (niepubl.).

  Ząbkowicz Anna, Instytucje i wzrost gospodarki w Chile: neoliberalizm i sztuka kompromisu, PWN, Warszawa 2001, s. 50-51. Cytat pochodzi z polskiego tłumaczenia El Ladrillo.

  Piñera José, Pinochet – prawda historyczna, „Gazeta Polska” nr 28/1999, s. 17.

9 Ebenstein Alan „Lanny”, op.cit., s. 116, 119-120.

10 Döll Jorge Gonzalorena, El modelo económico chileno: análisis crítco de sus resultados y perspectivas, Universidad Católica Cardenal Raúl Silva Henríquez, Santiago 1999, s. 29-31.

11 Ząbkowicz Anna, op.cit., s. 71.

12 Szymaniak Adam, Historia i (nie)pamięć. O próbie rozliczenia dyktatury w Chile, „Przegląd Zachodni” R. 63, nr 1 (2007), s. 100.

13 Pinochet Ugarte Augusto, List do Chilijczyków, [w:] Nigdy nie ulegnę, „Gazeta Wyborcza” nr 294/1998, s. 11.

14 Wywiad autorski z Inés Lucíą Pinochet Hiriart, Santiago de Chile, 13.07.2010 (niepubl.).

15 Correa Sofía et al., op.cit., s. 284-285.

16 Diego Portales y Palazuelos (1793-1837) – chilijski bohater narodowy, twórca Republiki i tożsamości narodowej chilijczyków. Z uwagi na jego poglądy polityczne i rolę w historii Chile może zostać porównany do Romana Dmowskiego

17 Huneeus Carlos, El Régimen de Pinochet, Editorial Sudamericana, Santiago 2005, s. 52. Fakt, że Pinochet pozostawał jednocześnie prezydentem (posiadał władzę wykonawczą), zwierzchnikiem sił zbrojnych i w dodatku członkiem junty (miał więc wpływ na ustawodawstwo) pokazuje rozmiar koncentracji władzy w jego rękach

18 Zob. Thatcher Margaret, przemówienie na konferencji Partii Konserwatywnej w Blackpool 6.10.1999, [w:] Margaret Thatcher przerywa milczenie, „Gazeta Polska” nr 42/1999, s. 14.

19 Correa Sofía et al., op.cit., s. 323. Legalność referendum bywa kwestionowana.

20 Haindl R. Erik, op.cit., s. 134-135, 147-148.

21 Wywiad autorski z Inés Lucíą Pinochet Hiriart, Santiago de Chile, 13.07.2010 (niepubl.)

22 Huneeus Carlos, op.cit., s. 568, 571. Dla analizy dyskursu publicznego w czasach Augusto Pinocheta polecić można Munizaga Giselle, El discurso público de Pinochet – un análisis semiológico, CESOC/CENECA, Santiago 1988.

 

Data dodania: 2012-10-31 14:18:09
Artykul przeczytano 5838 razy
 
Artykuł skomentowano 6 razy
Dodaj komentarz
Hello Web Admin, I noticed that your On-Page SEO is is missing a few factors, for one you do not use all three H tags in your post, also I notice that you are not using bold or italics properly in your SEO optimization. On-Page SEO means more now than ever since the new Google update: Panda. No longer are backlinks and simply pinging or sending out a RSS feed the key to getting Google PageRank or Alexa Rankings, You now NEED On-Page SEO. So what is good On-Page SEO?First your keyword must appear in the title.Then it must appear in the URL.You have to optimize your keyword and make sure that it has a nice keyword density of 3-5% in your article with relevant LSI (Latent Semantic Indexing). Then you should spread all H1,H2,H3 tags in your article.Your Keyword should appear in your first paragraph and in the last sentence of the page. You should have relevant usage of Bold and italics of your keyword.There should be one internal link to a page on your blog and you should have one image wi
Dodano: 2017-05-30 20:32:27
Dodał: ~seo plugin
Hello Web Admin, I noticed that your On-Page SEO is is missing a few factors, for one you do not use all three H tags in your post, also I notice that you are not using bold or italics properly in your SEO optimization. On-Page SEO means more now than ever since the new Google update: Panda. No longer are backlinks and simply pinging or sending out a RSS feed the key to getting Google PageRank or Alexa Rankings, You now NEED On-Page SEO. So what is good On-Page SEO?First your keyword must appear in the title.Then it must appear in the URL.You have to optimize your keyword and make sure that it has a nice keyword density of 3-5% in your article with relevant LSI (Latent Semantic Indexing). Then you should spread all H1,H2,H3 tags in your article.Your Keyword should appear in your first paragraph and in the last sentence of the page. You should have relevant usage of Bold and italics of your keyword.There should be one internal link to a page on your blog and you should have one image wi
Dodano: 2017-05-21 10:57:28
Dodał: ~seo plugin
Hello Web Admin, I noticed that your On-Page SEO is is missing a few factors, for one you do not use all three H tags in your post, also I notice that you are not using bold or italics properly in your SEO optimization. On-Page SEO means more now than ever since the new Google update: Panda. No longer are backlinks and simply pinging or sending out a RSS feed the key to getting Google PageRank or Alexa Rankings, You now NEED On-Page SEO. So what is good On-Page SEO?First your keyword must appear in the title.Then it must appear in the URL.You have to optimize your keyword and make sure that it has a nice keyword density of 3-5% in your article with relevant LSI (Latent Semantic Indexing). Then you should spread all H1,H2,H3 tags in your article.Your Keyword should appear in your first paragraph and in the last sentence of the page. You should have relevant usage of Bold and italics of your keyword.There should be one internal link to a page on your blog and you should have one image wi
Dodano: 2017-05-21 08:55:39
Dodał: ~seo plugin
Sir John A. MacDonald also asked for and received pritrgaooon in 1873. By inference, we should then be lumping him in with this cherry-picked list of war criminals?This is sickening commentary . I'm no fan of the Conservatives, Harper or the use of pritrgaooon to avoid a confidence vote, but to attempt to draw this parallel indicates a grossly rhetorical approach to political discourse.
Dodano: 2013-05-22 13:31:39
Dodał: ~dECExScJZXuX
OK, DZIALA! Pierwszy komentarz zniknal... Otóz pisalem, ze bardzo trafny artykul, dobrze napisany, same fakty. Malo takich. Dodalbym, ze po poczatkowym zalamaniu sie gospodarki po otworzeniu granic na handel, Chile szybko sie wzielo do pracy, dzieki kascie zamoznych patriotów, którzy skopiowali szybko co celniejsze rozwiazania, adaptujac je do lokalnej idiosynkrazji i wygrywajac konkurencje z outsiderami. Posiadany kapital umozliwial szybkie dzialanie a duma narodowa dodawala skrzydel. Dawne inwestycje w nawadnianie oraz niska cena ziemi po katastrofie reform Allende sprawily ze agro sie rozwinelo dynamicznie i bardzo profesjonalnie Pozdrawiam
Dodano: 2012-10-31 22:56:18
Dodał: ~Maciek CL
Jak czesto sie zdaza, komentarz mój sie nie pokazuje...???
Dodano: 2012-10-31 22:46:25
Dodał: ~Maciek CL
Publikowane komentarze są prywatnymi opiniami użytkowników portalu.
Operator serwisu nie ponosi odpowiedzialności za treść opinii.