O referendum konstytucyjnym. Dlaczego potrzebujemy nowej ustawy zasadniczej?

Przedstawiam sw贸j g艂os w sprawie zmiany konstytucji i w sprawie referendum konstytucyjnego. Nie b臋d膮 to 偶adne prawdy objawione prawnika-konstytucjonalisty tylko zdanie przedsi臋biorcy, osoby my艣l膮cej zdroworozs膮dkowo... Wi臋cej »

Wojna przeciw bogactwu

Jedn膮 z ma艂o zbadanych tajemnic historii jest wrogo艣膰 spo艂ecze艅stwa do swych najwi臋kszych dobroczy艅c贸w, do producent贸w bogactwa. Na ka偶dym kontynencie i w ka偶dej epoce ludzie, kt贸rzy g贸rowali nad innymi... Wi臋cej »

Jak d艂ug膮 偶yj膮 imperia i dlaczego upadaj膮

O historii m贸wi si臋 cz臋sto, 偶e jest nauczycielk膮 偶ycia. Ale jest r贸wnie偶 powiedzenie, 偶e historia uczy, 偶e jeszcze nikogo niczego nie nauczy艂a. Zapewne tej drugiej maksymy trzymaj膮 si臋 ci wszyscy, kt贸rzy... Wi臋cej »

Jednostka a spo艂ecze艅stwo

Niedawno temu pewien m贸j przyjaciel, kt贸ry z natury jest filozofem, podzieli艂 si臋 ze mn膮 swoj膮 refleksj膮: "Historia Stan贸w to historia walki mi臋dzy jednostk膮 a ca艂ym spo艂ecze艅stwem". Kilka dni... Wi臋cej »

Jak pokona膰 marksizm?

Dobra zmiana dla Polski powinna przede wszystkim oznacza膰 ca艂kowite wyrugowanie z mentalno艣ci naszego narodu wci膮偶 obfitych z艂og贸w marksizmu. Wi臋cej »

Jednym z najwi臋kszych b艂臋d贸w jest s膮dzenie program贸w politycznych i rz膮dowych na podstawie ich zamiar贸w, a nie rezultat贸w
Milton Friedman

Fr茅d茅ric Bastiat - mistrz reductio ad absurdum

Fr茅d茅ric Bastiat (1801-1850) to posta膰, kt贸rej nale偶y si臋 poczesne miejsce w kronikach ekonomii politycznej. Bastiat, cz艂onek The French Liberal, zwolennik leseferyzmu, szko艂y ekonomist贸w, do kt贸rej nale偶a艂 wielki J. B. Say, pos艂ugiwa艂 si臋 jednocze艣nie logik膮, klarowno艣ci膮 i b艂yskotliwym dowcipem, by umo偶liwi膰 pe艂niejsze zrozumienie tego, czym jest spo艂ecze艅stwo, koniunktura gospodarcza i wolno艣膰.

W cyklu kr贸tkich esej贸w i pamflet贸w oraz w traktacie o ekonomii politycznej Bastiat naucza艂, w opozycji do Rousseau, 偶e w 艣wiecie spo艂ecznym panuje naturalny harmonijny porz膮dek, kt贸ry wy艂ania si臋 z wolnej wymiany us艂ug pomi臋dzy lud藕mi, maj膮cej na celu zaspokajanie nieograniczonych potrzeb za pomoc膮 ograniczonych zasob贸w. Skutkiem tego jest r贸wnomierny wzrost materialnego dobrobytu wszystkich ludzi. Bastiat pisa艂, 偶e ingerencja w t臋 wolno艣膰 oraz wynikaj膮ce z niej w艂asno艣膰 i konkurencja, sprawia, i偶 ludzie staj膮 si臋 zar贸wno biedniejsi, jak i uci艣nieni. Dzieje si臋 tak, poniewa偶 ingerencja uniemo偶liwia jednostkom tw贸rcze dzia艂anie, kt贸rego inaczej by si臋 one nie podj臋艂y. Owocem powstrzymanej w ten spos贸b kreatywno艣ci jest "to, czego nie wida膰" w ka偶dym akcie interwencji.

Claude Fr茅d茅ric Bastiat urodzi艂 si臋 w mie艣cie portowym Bayonne w po艂udniowo-zachodniej Francji. Osierocony w wieku 9 lat, wszed艂 w doros艂o艣膰 podczas wojen napoleo艅skich, kt贸rym towarzyszy艂a obszerna rz膮dowa interwencja w sprawy ekonomiczne. Jako m艂ody cz艂owiek, wybra艂 studiowanie ekonomii zamiast biznesu lub rolnictwa. Wieloj臋zyczny Bastiat poch艂ania艂 prace politycznych ekonomist贸w z ca艂ej Europy, za艣 najwi臋ksze wra偶enie wywarli na nim Say, Adam Smith, Destutt de Tracy i Charles Comte. W 1844 roku Bastiat rozpocz膮艂 sw膮 kr贸tk膮 karier臋 pisarsk膮, inspirowan膮 dzia艂alno艣ci膮 Richarda Cobdena (kt贸ry sta艂 si臋 jego bliskim przyjacielem) oraz angielskiej Ligii Przeciw Ustawom Zbo偶owym (Anti-Corn Law League) maj膮c膮 na celu wprowadzenie wolnego handlu. Bastiat po raz pierwszy zwr贸ci艂 na siebie uwag臋 za spraw膮 artyku艂u: "Wp艂yw francuskich i angielskich taryf celnych na przysz艂o艣膰 dwojga lud贸w" ("The Influence of French and English Tariffs on the Future of the Two Peoples"), kt贸ry opublikowany zosta艂 w "Journal des 脡conomistes". Tak oto pop艂yn臋艂y strumieniem eseje i pamflety Bastiata zr臋cznie obalaj膮ce b艂臋dy ekonomiczne jego czas贸w. Dwie serie tych esej贸w zosta艂y zebrane i opracowane pod wsp贸lnym tytu艂em Sofizmaty ekonomiczne (Economic Sophisms) (1845). Dzie艂o to sta艂o si臋 bestsellerem, kt贸ry ukaza艂 si臋 w wielu wydaniach i zosta艂 przet艂umaczony na kilka j臋zyk贸w. W 1850 roku, kiedy 偶ycie Bastiata zbli偶a艂o si臋 ku ko艅cowi, autor opublikowa艂 Prawo (The Law), dzie艂o b臋d膮ce wymownym atakiem na filozofi臋 polityczn膮 i filozofi臋 prawa, oraz Harmonie ekonomiczne (Economic Harmonies), traktat o ekonomii politycznej. Inne prace, w艂膮cznie z Cobden i Liga (Cobden and the League) (1845) i Kapita艂 i zysk z kapita艂u (Capital and Rent) (opublikowana po艣miertnie w 1873 r.), nie zosta艂y przet艂umaczone.

Bastiat by艂 zar贸wno autorem pism, jak i dzia艂aczem. W 1846 roku za艂o偶y艂 Francuskie Stowarzyszenie na Rzecz Wolnego Handlu w Bordeaux, jeszcze przed sw膮 przeprowadzk膮 do Pary偶a, gdzie z kolei zainicjowa艂 na skal臋 narodow膮 wysi艂ki zmierzaj膮ce do wprowadzenia wolnego handlu. Bastiat sprawowa艂 urz膮d sekretarza generalnego i redaktora tygodnika Le Libre 脡change (Wolny Handel). W rewolucyjnym roku 1848 Francuzi, oburzeni panuj膮c膮 w ustroju monarchicznym korupcj膮 na rzecz partykularnych interes贸w, si艂膮 pozbawili kr贸la w艂adzy. W wywo艂anym w贸wczas zamieszaniu zwolennik贸w zyska艂 socjalizm i inne utopijne projekty. Aby je zwalcza膰, Bastiat, cho膰 chory na gru藕lic臋, zdoby艂 mandat w Zgromadzeniu Narodowym z francuskiego departamentu Landes. Jego wcze艣niejszy przyjazny kontakt z poet膮 Lamartine zaszczepi艂 w przysz艂ym przyw贸dcy Drugiej Republiki Francuskiej "bakcyla" wolnego handlu. Jednak偶e kiedy Lamartine popar艂 programy interwencjonistyczne, Bastiat publicznie mu si臋 przeciwstawi艂. Piastuj膮c stanowisko w Zgromadzeniu, Bastiat walczy艂 z jednej strony z socjalistami i komunistami, z drugiej za艣 z monarchistami, protekcjonistami i militarystami. Mimo i偶 podupada艂 na zdrowiu, m臋偶nie pr贸bowa艂 odpiera膰 fal臋 atak贸w na wolno艣ci ekonomiczne i obywatelskie. Poniewa偶 Francja zmierza艂a w kierunku kolejnej rewolucji latem 1848 roku (tej, kt贸r膮 uda艂o si臋 powstrzyma膰), Bastiat w przemowach i esejach kontynuowa艂 sw膮 bitw臋 o wolno艣膰 i przeciw etatyzmowi.

Bastiat nie do偶y艂 ko艅ca republiki i koronacji Napoleona III. Zmar艂 w Rzymie w Wigili臋 Bo偶ego Narodzenia 1850 roku - ale zd膮偶y艂 jeszcze napisa膰 tom pierwszy i cz臋艣膰 tomu drugiego swego wielkiego dzie艂a, Harmonii ekonomicznych. W ostatnich miesi膮cach 偶ycia napisa艂 te偶 sw贸j by膰 mo偶e najlepiej znany esej Co wida膰 i czego nie wida膰 (What Is Seen and What Is Not Seen) zawarty w zbiorze Wybrane eseje o ekonomii politycznej Selected Essays on Political Economy. Niewiele brakowa艂o, aby ksi膮偶ka ta nigdy nie ukaza艂 si臋 drukiem. Bastiat zgubi艂 oryginalny r臋kopis, napisa艂 j膮 ponownie, ale nie by艂 zadowolony ze swych wysi艂k贸w i spali艂 drugi r臋kopis. Na szcz臋艣cie podj膮艂 kolejn膮 pr贸b臋.

Dzie艂a Bastiata

 

Pierwsza ksi膮偶ka Bastiata, Sofizmaty ekonomiczne, b臋d膮ca zbiorem kr贸tkich esej贸w, przedstawia z niezr贸wnan膮 wyobra藕ni膮 b艂膮d interwencji rz膮du w gospodark臋. Tematem przewodnim jest to, 偶e kiedy rz膮d wtr膮ca si臋 w pokojow膮, produktywn膮 dzia艂alno艣膰 jednostek, ustanawia przeszkody przeciw procesowi zwi臋kszania dobrobytu wszystkich ludzi. Najbardziej znany esej z tej pracy to Petycja (A Petition), opowiadaj膮ca o tym, 偶e francuscy producenci 艣wiec wnosz膮 petycj臋 w sprawie rekompensaty z powodu "niszcz膮cej konkurencji zagranicznego rywala, kt贸ry pracuje w o wiele lepszych warunkach ni偶 nasze w艂asne warunki produkcji 艣wiat艂a i zalewa tym 艣wiat艂em rynek krajowy po niewiarygodnie niskiej cenie". C贸偶 to za rywal? Jest nim s艂o艅ce. O jakie zado艣膰uczynienie proszono? O obowi膮zkowe zamykanie wszystkich okien. Jaki mia艂 by膰 obiecany skutek? Zach臋ta nie tylko do przemys艂u produkcji 艣wiec, ale te偶 do wszystkich przemys艂贸w z nim powi膮zanych. Bastiat wykpi艂 tu efekt mno偶nik贸w na d艂ugo przed Keynesem.

W Anty-kolei (The Negative Railroad) Bastiat podejmuje temat po艂膮czenia kolejowego z Pary偶a do Hiszpanii, kt贸re ma przystanek w Bordeaux, co ma przys艂u偶y膰 si臋 tamtejszemu biznesowi. Jednak偶e to, co jest dobre dla producent贸w w Bordeaux, jest przecie偶 dobre tak偶e dla producent贸w w ka偶dym innym mie艣cie wzd艂u偶 linii kolejowej. A zatem dlaczeg贸偶 nie utworzy膰 "kolei sk艂adaj膮cej si臋 jedynie z przystank贸w, np. anty-kolei"? Bastiat pisze, 偶e taka niedorzeczno艣膰 jest wynikiem skupiania si臋 w ekonomicznej analizie na producentach i zaniedbywania konsument贸w. Nic wi臋c dziwnego, 偶e Henry Hazlitt nazwa艂 Fr茅d茅rica Bastiata "mistrzem reductio ad absurdum", za艣 F.A. Hayek okre艣li艂 go mianem "genialnego publicysty".

Prawo Bastiata stanowi pr贸b臋 stworzenia jasnej filozofii politycznej. A uda si臋 to osi膮gn膮膰 dzi臋ki jej klarowno艣ci i zwi臋z艂o艣ci. Filozofowie pojmowali prawo jako skutek spo艂ecznego kontraktu z paternalistycznym w艂adc膮 (Thomas Hobbes), jako stworzone w celu osi膮gni臋cia najwi臋kszego szcz臋艣cia dla najwi臋kszej liczby ludzi (Jeremy Bentham i utylitary艣ci), albo te偶 jako arbitraln膮 umow臋 definiuj膮c膮, co jest s艂uszne, a co nie (pozytywi艣ci prawni). W przeciwie艅stwie do powy偶szego Bastiat wprost zalicza siebie do obozu prawa naturalnego (wraz z Johnem Locke'm): "呕ycie, wolno艣膰 i w艂asno艣膰 nie istniej膮 dlatego, 偶e ludzie stworzyli prawa. Przeciwnie, to przede wszystkim fakt, 偶e 偶ycie, wolno艣膰 i w艂asno艣膰 istnia艂y wcze艣niej, spowodowa艂, 偶e ludzie w og贸le zacz臋li je tworzy膰". Bastiat umieszcza 藕r贸d艂o prawa w ludzkiej naturze: aby 偶y膰, ludzie potrzebuj膮 wolno艣ci i w艂asno艣ci, 偶eby przekszta艂ca膰 potencja艂 natury w u偶yteczne rzeczy. Dlatego te偶 prawo, kt贸re jest sprzeczne z wolno艣ci膮 i w艂asno艣ci膮, nie jest w艂a艣ciwym prawem, ale zalegalizowan膮 grabie偶膮, kt贸ra jest sta艂膮 pokus膮 cz艂owieka, odk膮d chce on osi膮ga膰 swe cele przy minimalnym wysi艂ku. Skutkiem tego jest moralny chaos, ucisk i materialne ub贸stwo. Bastiat ko艅czy sw贸j wyw贸d wezwaniem do wolno艣ci i odrzucenia wszelkich pr贸b narzucania ludziom nienaturalnych porz膮dk贸w spo艂ecznych.

W Harmoniach ekonomicznych Bastiat zach臋ca艂 do obszerniejszego badania systemu rynkowego jako ca艂o艣ci. W dziele tym autor metodycznie buduje sw贸j teoretyczny system. Rozpoczyna od rozpoznania ekonomicznej regularno艣ci, kt贸ra codziennie pozwala wy偶ywi膰 Pary偶. Co godne uwagi, owa regularno艣膰 nie jest zaprojektowana ani utrzymywana przez jakiego艣 wielkiego mistrza. Jest ona skutkiem czyn贸w niezliczonych os贸b dbaj膮cych o w艂asne interesy. Dla Bastiata zadanie ekonomii polega na wyja艣nieniu tego porz膮dku wytworzonego przez 贸w "niezwykle zmy艣lny mechanizm" - wolny rynek - kt贸ry harmonizuje interesy ogromnej rzeszy ludzi, umo偶liwiaj膮c ka偶demu korzystanie z szeregu d贸br konsumpcyjnych, kt贸rych nikt z nich nie m贸g艂by sam wytworzy膰 nawet w ci膮gu tysi膮ca lat. Bastiat nie zostawia czytelnikowi innego wyboru, jak tylko zachwyca膰 si臋 zar贸wno z艂o偶ono艣ci膮 rynku, jak te偶 jego niezr贸wnan膮 zdolno艣ci膮 do poprawy naszych warunk贸w materialnych. Spo艂ecze艅stwo jest dla autora systemem wymiany us艂ug opartym na w艂asnym interesie, w艂asno艣ci prywatnej i wolnej konkurencji, kt贸rych racjonalnym uzasadnieniem jest korzy艣膰 konsument贸w.

Powy偶sze pogl膮dy Bastiata znajduj膮 si臋 w opozycji do brytyjskich ekonomist贸w - w szczeg贸lno艣ci Adama Smitha i Davida Ricardo - kt贸rzy koncentrowali si臋 na produkcji materialnego bogactwa. Bastiat naucza艂, 偶e natura tego systemu polega w艂a艣nie na tym, i偶 nie wymaga on 偶adnego centralnego sterowania; w istocie, wszelkie pr贸by kierowania nim prowadz膮 do ub贸stwa i rozpaczy. Dlatego te偶 autor zostawi艂 obszerne i wymowne wytyczne przeciw socjalizmowi i wszystkim innym formom ekonomicznej interwencji, w tym najbardziej powszechnemu protekcjonizmowi. Tour de force (czyn b臋d膮cy dowodem si艂y lub zr臋czno艣ci - przyp. t艂um.) obejmuje wymian臋 us艂ug, warto艣膰, bogactwo, kapita艂, ziemi臋, konkurencj臋, najem, zarobki, oszcz臋dno艣ci, populacj臋 i nawet ow膮 zmor臋 post臋pu, jak膮 jest wojna. Mimo i偶 w omawianym dziele zabrak艂o pewnych intuicji, osi膮gni臋tych p贸藕niej przez subiektywistyczn膮 austriack膮 szko艂臋 ekonomii, to jednak obraz procesu rynkowego, jaki przedstawia Bastiat, jawi si臋 jako wyszukany i warto艣ciowy.

Wybrane eseje o ekonomii politycznej, po艣miertny zbi贸r esej贸w i pamflet贸w, zawiera jedne z najlepszych pism Bastiata. Autor obala tu na przyk艂ad doktryn臋 r贸wnowagi handlowej, wskazuj膮c, 偶e, je偶eli lepiej jest eksportowa膰 ni偶 importowa膰, to najlepiej by艂oby, aby statki, kt贸re przewo偶膮 towary eksportowane, zaton臋艂y, tak, aby 偶adne towary importowane w rezultacie nie mog艂y nimi przyp艂yn膮膰. W tym zbiorze mie艣ci si臋 tak偶e esej Bastiata Pa艅stwo (The State), kt贸ry zawieraj膮 cz臋sto przytaczan膮 prawd臋, 偶e "Pa艅stwo jest wielkim fikcyjnym bytem, przy pomocy kt贸rego ka偶dy usi艂uje 偶y膰 na czyj艣 koszt."

W Co wida膰 i czego nie wida膰 wyra藕nie widoczna jest przenikliwo艣膰 Bastiata i jego przejrzysto艣膰 my艣lenia. Autor rozpoczyna od historii ch艂opca, kt贸ry wybi艂 okno. Obserwator zdarzenia wskazuje na dobre strony szkody spowodowanej przez ch艂opca: szklarz zarobi sze艣膰 frank贸w za wykonanie swojej pracy, nap臋dzaj膮c w ten spos贸b sw膮 bran偶臋. Bastiat oponuje, twierdz膮c: "To nie wystarczy! Twoja teoria poprzestaje na tym, co wida膰, nie bierze natomiast pod uwag臋 tego, czego nie wida膰". A nie wida膰 tego, 偶e gdyby okno nie zosta艂o rozbite, owych sze艣膰 frank贸w mo偶na by przeznaczy膰 na rzeczy, bez kt贸rych teraz w艂a艣ciciel okna musi si臋 obej艣膰. Dlatego te偶 jest on biedniejszy! Ta sytuacja nie ma dobrych stron!

Zjawisko tego, co niewidoczne, ma swoje korzenie w dw贸ch podejmowanych przez Bastiata zagadnieniach: ludzkie potrzeby s膮 nieograniczone oraz ilo艣膰 zasob贸w jest niewystarczaj膮ca. Dop贸ki natura narzuca te warunki, nie ma niebezpiecze艅stwa og贸lnej nadprodukcji. Zawsze b臋dzie jaka艣 praca do wykonania. Wszelkie rz膮dowe interwencje w celu tworzenia lub ratowania miejsc pracy, takie jak taryfy celne, stanowi膮 przeszkody na drodze do post臋pu, poniewa偶, poprzez tworzenie albo sztuczne utrzymywanie wysokich cen, pozostawiaj膮 one konsumentom mniej pieni臋dzy na zaspokajanie pozosta艂ych potrzeb. Je偶eli zakazany jest import tanich tekstyli贸w, ludzie nie mog膮 pozwoli膰 sobie na inne dobra, jakie mogliby naby膰 dzi臋ki zaoszcz臋dzonym pieni膮dzom. W rezultacie spo艂eczno艣膰 jest gorzej sytuowana, ni偶 by艂aby w przeciwnym razie.

Bastiat dzisiaj

 

We wszystkich swoich pismach Bastiat zaj膮艂 si臋 jednym pytaniem: Jaki rodzaj gospodarki najbardziej sprzyja rozwojowi i dobremu prosperowaniu cz艂owieka? Jak wspomniano powy偶ej, jego odpowied藕 bazuje na dw贸ch faktach dotycz膮cych 艣wiata wok贸艂 nas, mianowicie: nieograniczonych potrzebach i niewystarczaj膮cych zasob贸w. Obydwa te warunki razem wzi臋te nasuwaj膮 wniosek, 偶e najlepszym spo艂ecze艅stwem jest wolne spo艂ecze艅stwo - jedyne, w kt贸rym ludzie mog膮 u偶ywa膰 swojej w艂asno艣膰 w taki spos贸b, jaki im odpowiada. Tylko takie spo艂ecze艅stwo pozwala ludziom uzgadnia膰 ich r贸偶norodne cele i interesy za pomoc膮 handlu - za艣 贸w handel z kolei wspiera podzia艂 pracy, kt贸ry pozwala ka偶demu cz艂owiekowi dobrze prosperowa膰 w stopniu daleko wykraczaj膮cym poza to, co m贸g艂by on osi膮gn膮膰 samotnie.

Bastiat podkre艣la, 偶e rz膮dowa ingerencja w system wolnej wymiany handlowej, nawet dokonywana w dobrych intencjach, ma przewrotne skutki dla utrzymania owego dobrobytu. Aby w pe艂ni to zrozumie膰, musimy spojrze膰 dalej ni偶 tylko na bezpo艣rednie skutki tej interwencji, i dostrzec wt贸rne jej konsekwencje, kt贸rych "nie wida膰". Jedynie je艣li tak zrobimy, mo偶emy by膰 pewni, 偶e polityka rz膮dowa nie b臋dzie "legaln膮 grabie偶膮" przynosz膮c膮 korzy艣ci niewielkiej liczbie os贸b kosztem wielu innych.

Fr茅d茅ric Bastiat nie by艂 ani pierwszym ani ostatnim ekonomist膮 politycznym zalecaj膮cym wolne spo艂ecze艅stwo. Inni, pocz膮wszy od Adama Smitha a偶 po F.A. Hayeka, r贸wnie偶 to robili. Bastiat nie by艂 te偶 najbardziej wp艂ywowym z nich: chocia偶 wywar艂 wp艂yw na wa偶nych ameryka艅skich i angielskich ekonomist贸w w dziewi臋tnastym wieku, takich jak Amasa Walker i William Stanley Jevons, od tego czasu przewa偶nie by艂 pomijany. Jednak偶e Bastiat ma niewielu r贸wnych sobie w kwestii prezentowania zagadnienia wolno艣ci w spos贸b klarowny, a jednocze艣nie z du偶膮 doz膮 dowcipu. Kt贸偶 z nas nie dostrzega szale艅stwa propozycji anty-kolei czy te偶 petycji producent贸w 艣wiec? I kto mo偶e nie pami臋ta膰 sformu艂owania "tego, co wida膰 i tego, czego nie wida膰"? Te i inne literackie pere艂ki stanowi膮 o geniuszu Bastiata, czyni膮c z jego prac prawdziwy skarb, nadal mog膮cy poucza膰 i zachwyca膰 czytelnik贸w, kt贸rym zdarzy si臋 zetkn膮膰 z jego tw贸rczo艣ci膮.

 

Sheldon Richman - Bastiat
T艂um. Karolina Jurak
(7 wrze艣nia 2009)

Sheldon Richman jest redaktorem naczelnym pisma "The Freeman". Niniejszy esej zamieszczony zosta艂 na stronie internetowej The Library of Economics and Liberty,
www.econlib.org. T艂umaczenie dokonane za zgod膮 Autora i Liberty Fund Inc. 

 


Data dodania: 2011-01-01 00:46:00
Artykul przeczytano 1444 razy
 
Artyku艂 skomentowano 0 razy
Dodaj komentarz
Publikowane komentarze s膮 prywatnymi opiniami u偶ytkownik贸w portalu.
Operator serwisu nie ponosi odpowiedzialno艣ci za tre艣膰 opinii.