Pieniądz, inflacja i wieże niehonorowanych długów � cz. 2

Pieniądz, inflacja i wieże niehonorowanych długów – cz. 2

W poprzedniej części cyklu obiecałem opisać świat pieniądza jaki funkcjonował przed znanymi nam dzisiaj kursami płynnymi. Dzisiaj tę obietnicę realizuję, wierząc, że poznasz kilka interesujących faktów. Co więcej, bez problemu zrozumiesz, że włodarze świata finansów nie uczą się na błędach swoich poprzedników.

II Wojna Światowa jeszcze się nie skończyła, ale przygotowania do nowego ładu w świecie ekonomii zostały zapoczątkowane. Oświeceniowe przekonanie o możliwości zaprogramowania porządku wedle receptury wypisanej przez ekspertów brało górę nad rozsądkiem. Ale takie to były czasy, kiedy dobrze pamiętano wielki kryzys i jedynym ograniczeniem wydawało się tylko optymalne dostrojenie rzeczywistości. Z jednej strony miano sprostać wyzwaniom świata powojennego, z drugiej – jak się okazało – bezskutecznie naprawić świat pieniądza zepsuty przy okazji poprzedniej, I Wojny Światowej.

Pierwsza Wojna Światowa położyła kres standardowi złota i stabilności, którą ze sobą niósł. Finansowanie wojny oznaczało deficyty i drukowanie pieniądza papierowego. Nadwerężone skarbce złota, skłoniły wiele państw do przyjęcia rozwiązania polegającego na uznaniu walut obcych za rezerwy pokrywające emisję pieniądza. Konferencja w Geniu (1922) sankcjonowała nowy porządek zwany systemem dewizowo-złotym. Klamrą spinająca ówczesny ład monetarny były dolary i funty, wymienialne na złoto. Warto dodać w tym miejscu, że z powodów ambicjonalnych Wielka Brytania powróciła do przedwojennego kursu funta do złota (który obowiązywał od 1816 roku i wynosił 7,99 grama 22 karatowego złota za 1 funta), zawyżając wartość waluty. Konsekwencją była stagnacja gospodarki. W 1931 roku, kiedy kryzys z USA dotarł już na kontynent, funt stracił 1/3 swojej wartości. Zrezygnowano z pokrycia w złocie. Generalnie system dewizowo-złoty miał tę wadę, że nie mógł powstrzymać rządów od drukowania banknotów, prowadzącego do bumu inflacyjnego lat 20-tych i wielkiego kryzysu. Świat oddalił się od idei wolnego handlu, normą stały się konkurujące deprecjacje walut i bariery celne.

Konferencja, która miała zmienić gospodarcze losy świata po zakończeniu II Wojny Światowej, odbyła się z w hotelu Mount Washington w Bretton Woods. Wbrew opisom niektórych źródeł Bretton Woods nie jest miejscowością, to po prostu nazwa geograficzna. Gwiazdą konferencji był sam John Maynard Keynes. Ponieważ USA po wojnie wyrosły na gospodarcze supermocarstwo z największym potencjałem gospodarczym (i militarnym też, co się przydało w późniejszych „negocjacjach”) nowy system postanowiono oprzeć na dolarze. Zasoby złota w posiadaniu USA stanowiły ponad 24 mld dolarów (czyli 2/3 światowych rezerw banków centralnych). Po zakończeniu poprzedniej wojny światowej zasoby złota w skarbcach USA wynosiły 2 mld dolarów (licząc po starym parytecie, o którym za chwilę). Stanowiło to około 40% światowych rezerw. I zasoby te rosły … Istotne w całej opowieści jest to, że w 1933 roku zdelegalizowano posiadanie złota przez obywateli USA. Państwo wycofało się z obowiązku spłaty długów złotem. Certyfikaty na zdeponowane złoto wymieniono na banknoty. Ta bezprecedensowa w demokracji konfiskata spowodowała przepływ złota z prywatnych kieszeni do Fort Knox i nowojorskiego skarbca przy Liberty Street 33 (budynek FED). Dolar zdewaluowano następnie (w 1934r.) o 40,94% względem starego parytetu wynoszącego około 1,5 grama złota za dolara (20,67 USD za uncję złota), ustalając nowy parytet wynoszący 35 dolarów za uncję złota (0,888 gram złota za dolara). Taki też parytet obowiązywał w ramach systemu opracowanego na konferencji. Zdecydowano, że waluty innych będą miały kurs wyrażony w dolarach bądź w złocie, co było równoważne. Zapewniono w ten sposób sztywne kursy wymiany. Państwa sygnatariusze mogły wymieniać dolary na złoto po parytetowym kursie. Na straży nowego porządku postawiono nową instytucję – Międzynarodowy Fundusz Walutowy (MFW), który miał decydować jaki kurs jest optymalny. Zaopatrzony w fundusze pochodzące ze składek państw członkowskich, MFW mógł udzielać pożyczek.

Ponieważ twórcom zależało na rozwinięciu wolnego handlu, waluty były wymienialne w transakcjach handlowych bez ograniczeń i przy zachowaniu jednolitych kursów, tzn. nie można było stosować różnych kursów w celu promowania lub pognębienia któregoś z państw. Nie było natomiast przyzwolenia do wymiany walut w transakcjach zakupu akcji czy też spekulacji na walutach. Nie można było zatem korzystać z okazji do zainwestowania w walucie wyżej oprocentowanej.

Jednak droga do mezaliansu idei wolnego handlu z centralnym planowaniem w sferze monetarnej nie była usłana różami. Już na samym początku proces ratyfikacji porozumienia przez drugiego ważnego gracza konferencji – Wielką Brytanię – przedłużył się. Dawne mocarstwo imperialne nie było mentalnie gotowe na zaakceptowania wolnego handlu. Ostatecznie, na zachętę Stany zaoferowały pożyczkę oraz układ lend-lease.

Realia powojenne okazały się cięższe niż przypuszczano. USA były przekonane, że ich udział tylko w MFW był niewystarczający do odbudowy gospodarek zniszczonych wojną. Wraz z powstaniem Planu Marshalla (European Recovery Program), atrakcyjność oferty MFW nieco przybladła. I to było przyczyną lekceważenia ustaleń. W 1948 roku Paryż dokonał dewaluacji swojej waluty tylko w stosunku do dolara (dając możliwość zarobku bez ryzyka, gdyż kurs do innych walut pozostał bez zmian). Groźby MFW, dotyczące odebrania prawa do pożyczania pieniędzy z jego skarbca, nie były wiele warte wobec napływu środków właśnie z Planu Marshalla. W późniejszych okresach następowały dewaluacje innych walut.

Doszło również do precedensu w odwrotnym kierunku. Dolar kanadyjski, którego ustalony kurs okazał się za niski, spowodował napływ do Kanady dolarów w zamian za tanie towary. Ekonomiści kanadyjscy doszli do wniosku, że uczestnictwo w systemie stałych kursów jest niekorzystne dla ich kraju i w ten sposób dolar kanadyjski przez ponad dekadę (1950-1961) poruszał się swobodnie.

Oferta gospodarki USA była tak nęcąca i bezkonkurencyjna jak oferta Pewexu za czasów PRL. Gospodarki odbudowujące się były skazane, w pierwszych latach po wojnie, na robienie zakupów w USA. Do tego było potrzeba jeszcze więcej dolarów. USA finansowały brak dolarów w europie, deficytem płatniczym. Ówcześni politycy wspierali wydatki militarne, pomoc bezpośrednią czy inwestycje sektora prywatnego trafiające do Europy, nie zdając sobie sprawy jakie konsekwencje przyniesie to dla światowych finansów. Ograniczeniem kreacji pieniądza dla banków centralnych krajów uczestniczących w systemie Bretton Woods były rezerwy złota, dolarów i udział w funduszach MFW. Z biegiem czasu, dzięki nadmiernym wydatkom USA, zasobem który szybko wzrastał w skarbcach banków poza USA były dolary. Amerykański FED działał jak bank centralny całego świata. Deficyt rządu USA był finansowany w banalny sposób, FED dostarczał dolary w zamian za papiery skarbowe. Wcześniejszy brak dolarów zamienił się w obfity strumień. Kreacja pieniądza z powietrza oznaczała również inflację walut innych krajów. Od tego czasu świat na dobre jechał na monetarnych sterydach. Innymi słowy „wzrost” gospodarczy zależał od sprawności USA w emitowaniu waluty posiadającej coraz mniejsze pokrycie w złocie. W latach 50-tych Europa podniosła się z wojennych zniszczeń, odbudowywała swój potencjał produkcyjny. Z kolei USA były zaangażowane w kosztowną wojnę w Korei.

Jesienią 1960 roku w Stanach trwały wybory prezydenckie. Obawiano się, że kiedy wygra demokrata Kennedy inflacja pieniądza będzie jeszcze większa. Dla wielu ekonomistów stało się jasne, że system jest obciążony w śmiertelny dlań sposób. USA produkowały dolary, które mogły być wymieniane przez zagraniczne banki centralne po stałym kursie. Spodziewano się, że USA kiedyś odmówią wymiany dolarów na złote sztabki. Jesienią 1960 roku cena złota, na rozwijającym się dynamicznie rynku złota w Londynie, osiągnęła 40 dolarów co tworzyło pokusę do wymiany przez europejskie banki centralne dolarów na złoto po kursie 35 USD i sprzedaż na wolnym rynku po 40 USD. Do końca 1960 roku zasoby złota w skarbcach USA stopniały do 17,5 mld dolarów. Próba łatania niedostatków systemowych zaowocowała powołaniem do życia (w 1961r., Bazylea) pulu złota, na który zrzuciło się osiem państw: USA, Francja, Niemcy, Włochy, Wielka Brytania, Szwajcaria, Belgia i Holandia. Celem pulu miała być obrona na wolnym rynku ceny 35 dolarów za uncję. Złoto stawało się poszukiwaną inwestycją. Napięcia popytowe były tylko co jakiś czas łagodzone przez działania pulu i oferty sprzedaży ze strony ZSRR (potrzebowali dolarów do obsługi handlu międzynarodowego; rubel transferowy nie obowiązywał wszędzie) oraz RPA. Istotnym „trouble maker’em” porządku z Bretton Woods okazała się Francja. Wykluczona z ważniejszych ustaleń co do kształtu świata po II Wojnie Światowej, miała Stany i Wielką Brytanię na cenzurowanym. Od 1962 do 1966 roku wymieniła „zielone” na złoto o wartości 3 mld dolarów. Podobnież Niemcy byli bardziej subordynowani. W końcu to w ich kraju stacjonowały amerykańskie wojska chroniące zachodni świat przez komunizmem, o czym amerykanie chętnie przypominali kiedy trzeba. Tymczasem straty pulu rosły i w kluczowym dlań 1967 roku (kiedy wycofała się Francja) strata pulu przekroczyła 1 mld dolarów. W marcu 1968 roku pul rozwiązano; w skarbcach USA pozostało złota za około 11 mld dolarów.

System z Bretton Woods zmierzał nieuchronnie ku upadkowi. Utrzymywanie fikcyjnej ceny złota nie miało sensu. Dolar sukcesywnie tracił do walut obcych, których kursy były uwalniane. Cena rynkowa złota była o ponad 25% wyższa od parytetowej. Ostatecznie Amerykanie nie byli specjalnie porwani perspektywą pożegnani ostatniego transportu złota odpływającego z nowojorskiego portu. I stało się. Piętnastego sierpnia tego roku, w dzień podwójnie świąteczny, obchodziliśmy cichą, czterdziestą rocznicę zakończenia jednego z ważniejszych eksperymentów monetarnych XX wieku. Czterdzieści lat temu, 15 sierpnia 1971 roku prezydent USA Richard Nixon zakończył oficjalnie wymienialność dolara na złoto. Stany Zjednoczone na kilka dni przed tym wydarzeniem zostały postawione pod ścianą. Banki centralne Anglii i Szwajcarii zażądały wymiany dolarów na złote sztabki. Zadłużenie USA wobec zagranicy stanowiło wówczas 6-krotność posiadanych rezerw złota … Można śmiało powiedzieć, że USA wówczas zbankrutowały!

Co się stało później? Wielka zmienność kursów walut i stóp procentowych spowodowała niepewność w świecie biznesu. Otoczenie ekonomiczne niosło wiele zagrożeń. Otwarto szeroko drzwi dla nadchodzącej rewolucji w dziedzinie technik i instrumentów zabezpieczających. Brytyjski dziennik, Daily Telegraph, w wydaniu z 15 sierpnia 2011 roku napisał:

„(…) po raz pierwszy w historii, ilość światowego pieniądza stała się uzależniona nie od złota czy innego materialnego towaru, lecz od skali zaufania, jakie inwestorzy pokładali w walucie. Banki centralne mogły prowadzić politykę pieniężną, kierując się raczej wyczuciem niż potrzebą utrzymywania waluty zgodnie ze złotym standardem. Był to jeden z tych doniosłych momentów, których znaczenie dopiero stopniowo stało się oczywiste. (…) Ale im wnikliwiej studiuje się historię gospodarczą, tym bardziej oczywiste staje się to, że była to jedna z najważniejszych decyzji w dziejach współczesnych. Gdyby nie ona, być może uniknęlibyśmy ostatniego kryzysu.”

Damian Kot

Data dodania: 2011-08-28 19:04:59

Artykul przeczytano 628 razy

Artykuł skomentowano 0 razy

Dodaj komentarz

Publikowane komentarze są prywatnymi opiniami użytkowników portalu.
Operator serwisu nie ponosi odpowiedzialności za treść opinii.

Pafere

Pieniądz, inflacja i wieże niehonorowanych długów – cz. 2